success closed Loading...

Qurumayan qan çanağı - türk yurdu Krım necə rusların oldu? - TARİX


İlham Tumas

Başıbəlalı Krımın tarixində bizim Azərbaycanın tarixinə bənzər məqamlar çoxdur. Bu yurd yeri də qədimdən üzübəri bir çox tayfaların, xalqların yürüşünə, qələbəsinə, məğlubiyyətinə şahidlik eləməli olub. Ancaq Krımı eradan əvvəlki qaranlıq minilliklərdən götürüb bugünkü günümüzə gətirib çıxaran tarix buranın həmişə bir türk yurdu olduğunu təsdiq edir.

Tavrlar türklərdimi?..

Bəli, bir neçə gün əvvəl parlamentində müstəqilliyini elan eləyən, bir neçə gün sonrasa referendumla Rusiyaya birləşəcəyi barədə bəyanat verən Krımdan söz düşəndə ağızlardan çıxan “bura türk yurdudur” fikrini qətiyyən populist fikir olaraq qəbul etməyin. Əvvəlcədən xatırladaq ki, yaşı bilinməyən mağaraları, qədim insan məskənlərinin qalıqları, tarixi abidələri, həmçinin yumşaq iqlimiylə Krım bəşər mədəniyyətinin qədim yaşayış məskənlərindən biridir. Bölgənin ilk sakinlərinin kimlər olduqları da bəllidir. Tarixdə tavrlar kimi qalmış bu xalq haqqında yazan Herodotun, Tasitin, Strabonun, Ammianın əsərlərindən məlum olur ki, onlar yalnız Krımda yaşayaraq bu coğrafi ərazidən kənara çıxmayıblar. Sonradan bu ərazilərə kimmerlərin, skiflərin güclü axını nəticəsində Krım bu xalqların idarəsi altına düşür. Bu yerdə “tavrların mənşəyi bəlli deyil” iddiasına qayıdaraq bir sıra müəlliflərin əslində, Krımın doğma sakinlərini kimmerlərin bir qolu kimi qəbul etdiklərini, həmçinin skiflər və kimmerlərə qarışaraq assimlyasiya olduqlarını nəzərə alsaq, o zaman tavrların türkdilli xalq olduğunu düşünmək daha məntiqlidir. Krımın onlarla tarixi abidələrindən biri olan qədim Üçbaş tavr yaşayış məntəqəsi də buna sübutdur.

Türk yurdu Qırım…

Eradan əvvəl VIII əsrdən başlayaraq bu yerlərdə hökmranlıq eləyən skiflərin yunanlarla əlaqələri başlayır. Yeni bərəkətli torpaqlar axtarışında olan yunanlar Krımda bir sıra şəhərlər salırlar, bölgənin iqtisadi, mədəni həyatında ciddi rol oynamağa başlayırlar. Eradan əvvəl V əsrdə yunanlar burada ilk koloniyalarını, ardından Roma İmperiyasına tabe Bosfor dövlətini qururlar. Krımın tarixi mənbələrdə Tavriya adlandırılması da məhz yunan tarixçilərinin hesabına baş verib. Sonrakı əsrlərdə Krım qotların, hunların, bulqarların və VII əsrdə xəzərlərin yürüşlərinə məruz qalır. Sonuncular 670-679-cu illərdə demək olar, bütün Krımı nəzarətə götürürlər, ancaq müəyyən fasilələrlə bölgədə Bizans təsiri də hiss olunur. Rusların Krıma mütəmadi hərbi yürüşləri 900-cu ilin əvvəllərindən başlayıb. Məhz bu dövrdən başlayaraq Xəzər xaqanlığı ilə ruslar arasında Krım üstündə bir-birinin ardınca müharibələr baş verir. Xəzərlərin ardından Krım peçeneqlerin, 11-ci əsrdən isə qıpçaqların nəzarətinə keçir. Bəli, həmin dövrdən başlayaraq ərəblərin qıpçaq adlandırdıqları bu türk tayfası Dəşti-Qıpçağın - Dneprdən Volqaya qədər olan torpaqların, Xorəzmin bir hissəsinin, demək olar bütün Krımı əhatə eləyən ərazinin sahibi olur. 1223-cü ilin yanvar ayında Krım monqollar tərəfindən fəth edilir...

Bu yerdə haşiyə olaraq qeyd eləyək ki, Krım nə qədər əldən-ələ keçsə də, burada nə qədər müxtəlif tayfalar, xalqlar ağalıq eləsələr də, yerlərdə indinin özündə belə türk izləri daha çox üstünlük təşkil edir. 1925-ci ildə Təbiətşünaslıq, Antropologiya və Etnoqrafiya Cəmiyyətinin Kuftinin müəllifliyi ilə Moskvada çap etdirdiyi “Krım tatarlarının yarımadada yerləşmələrinin tarixiylə bağlı” adlı kitabından da görünürür ki, bu torpaqlarda türk üslubunda qurulmuş yaşayış məskənləri, evləri, təsərrüfat sahələri üstünlük təşkil edir. Elə tədqiqatçıların böyük əksəriyyəti də “Krım” sözünün etimoloji mənasının türk sözü olan “qırım”dan götürüldüyü fikriylə razılaşırlar.

Vəziyyəti “rusca” olan Krım

news-detail

Qızıl Ordanın yerində 1441-ci ildə bölgədə mövcudluğunu uzun müddət davam etdirən Hacı Girayın xanlığı ilə Krım xanlığı qurulur. Sonrakı illərdə xanlıq Osmanlıyla müttəfiqlik quraraq Qızıl Orda torpaqlarını, Qazanı, Həştərxanı ələ keçirir. 1521-ci ildəsə Məmməd Giray Moskvanı mühasirəyə alır, rusları ağır məğlubiyyətə uğradaraq üzərlərinə xərac qoyur. Ümumiyyətlə, XVI-XVII əsrlərdə tatarlar qısa fasilələrlə ruslara 15 dəfəyə qədər yürüş təşkil etmişdilər. Krım Xanlığının bu kimi uğurları XVII əsrin sonlarına kimi davam edir. Həmin dövrdən başlayaraq Moskva knyazlığı gücləndiyindən, Osmanlı isə get-gedə zəiflədiyindən 1768-1774-cü illər arasında baş verən Osmanlı-Rus müharibəsində Krım ruslar tərəfindən işğal edilir. Krımın o dövrdə xanı olan, kefə və məclislərə xüsusi bağlılığı ucbatından “Dəli xan” adıyla çağırılan Krım Giray acı məğlubiyyətdən yaxa qurtara bilmir və 1774-cü ilin 15 iyulunda Bolqar kəndi Kiçik Qaynarcada bağlanın müqaviləylə Kerç boğazı Rusiyaya verilir, Krım Osmanlıdan asılı olmur.

Ancaq təbii ki, Osmanlı bu məğlubiyyətlə barışmır və Krım Osmanlının təhrikiylə yenidən üsyan qaldırır. Bu üsyan 1783-cü ildə Krım şahı Şahin Gireyin taxt-tacdan əl götürməsiylə nəticələnir. 1783-cü il aprel ayının 8-də II Yekaterinanın fərmanıyla Krım Rusiya ərazisi elan edilir və Krımın “rusca” dövrü başlayır...

Deyəsən, Krımın indisindən çox uzaqlaşdıq. Ancaq bu tarixi xatırlamaq mütləq lazımıydı. Məhz xatırlamalar nəticəsində məlum olur ki, rusların, əvvəlcə tacir, səyyah, sonrasa əsgər kimi buraya ayaq basdıqları dövrdən başlayaraq Krım həmişə onların diqqət mərkəzində olub, müxtəlif dövrlərdə bu torpaqlar üçün qanlı müharibələr aparıblar. Və ən maraqlısı bilirsiniz nədir? Ən maraqlısı odur ki, Rusiya Krımın birləşdirilməsindən sonra da ərazisində baş verən bütün müharibələrdə bu torpağa nə qədər ehtiyacı olduğunu hər dəfə nümayiş etdirməyə məcbur olub. Mənə elə gəlir, necə ki, 17-ci əsrə qədər ruslar Krım Xanlığının hücumlarından, Moskvanın yandırılmasına qədər baş verən talanlardan qorunmaq üçün bu torpaq uğrunda müharibələr aparmağa məcbur idilər, indi - 21-ci əsrdə də eyni taleni yaşamamaq üçün Krıma yenidən sahiblənmək, onu əldən verməmək uğrunda bütün dünyaya qarşı belə savaş açmağa hazırdırlar. 

news-detail

Çardan bolşeviklərə qədər

Krım tatarları istər Rusiya İmperiyasının, istər bolşevik Rusiyasının, istərsə də, Sovetlər Birliyinin dövründə həmişə təqiblərə, repressiyalara, sürgünlərə məruz qalıblar. Mövzuyla bağlı 1919-cu ildə - Birinci Cümhuriyyət dövründə Bakıda Azərbaycan Hökuməti Nəşriyyatının rus dilində dərc etdiyi Arslan Kriçinskinin müəllifliyi ilə “Ucqarlarda rus siyasəti barədə oçerklər” adlı kitabdan xeyli qiymətli materiallar əldə elədim. Kitabda Çar Hökumətinin 1788-ci ildən başlayaraq Krımda yaşayan tatar din xadimlərini imperiyanın ucqarlarına sürgün etməsi, onları mənəvi-psixoloji təzyiqlərə məruz qoyması, bütöv tatar kəndlərini köçürməsiylə bağlı raportlar da yer alıb. Tavriyanın rəhbəri, həqiqi dövlət müşaviri Vasiliy Koxovskinin, Baxçasaray Dövlət sarayının nəzarətçisi Ananiçin və digər rus məmurlarının yazdıqlarından, yaxud onlara yazılanlardan Krım tatarlarının zaman-zaman hansı əziyyətlərlə üz-üzə qaldıqlarını təsəvvür eləmək çətin deyil. Bu təqiblər, repressiyyalar, dediyimiz kimi, bolşeviklərin dövründə də davam eləmişdi. Adıçəkilən kitabda 1918-cu ildə Simferopolda İnqilabi Hakimiyyətin qərarı ilə həbs olunan Krım və Litva tatarlarının müftisi Çələbican Çələbiyevin həbsiylə bağlı materiala nəzər yetirmək kifayətdir ki, vəziyyətin nə qədər qəliz olduğunu anlayayasan. Məhz bu kimi repressiv tədbirlər nəticəsində Krımda türk əhalinin sayı ildən-ilə azaldı. Gəlin, statistikaya nəzər salaq...

Azalan faizlər

XVII əsrin birinci yarısı - 95.1 faiz tatarlar, 2.6 faiz yunanlar, 2.1 faiz ermənilər, 0.2 faiz karaimlər;

1760-70-ci illər - 92.6 faiz tatarlar, 4 faiz ermənilər, 3.1 faiz yunanlar;

1795-ci il - 87.6 faiz tatarlar, 4.3 faiz ruslar, 1.9 faiz yunanlar;

1816-cı il 85.5 faiz tatarlar, 4.8 faiz ruslar, 3.7 faiz ukrainlər;

1850-ci il - 77.8 faiz tatarlar, 7 faiz ukrainlər, 6.6 faiz ruslar;

1858-ci il 73 faiz tatarlar, 12.6 faiz ruslar, 4 faiz ukrainlər.

Nə isə, vaxtınızı çox almadan deyim ki, il-ili əvəzlədikcə, gördüyünüz kimi Krım tatarlarının sayı sürətlə azalır, rusların sayı isə artır. Nəhayət, 1897-ci ildə ruslar Krımda 35.6 faiz tatarların, 33.1 faiz rusların yaşamasına nail olurlar. 1917-ci ildəsə artıq rusların faizi düz 41.2-yə çatdığı halda, tatarların faizi 28.7 olur. 1939-cu ilə qədər bölgədə 19.4 faizdə qalan tatarlar bir neçə il sonra - 1944-cü ilin yazındalı köçürülmədən sonra ruslar bölgədə 75, ukrainlər 21 faiz təşkil edirlər. Və bu ildən başlayaraq düz 1979-cu ilə qədər Krımda tatarların sayı heç faizə belə düşmür. Həmin il Krım tatarları əhalinin vur-tut 0.7 faizini təşkil edirdi. Bu rəqəm 2001-ci ildə birtəhər 12.1 faizə gəlib çıxır... Ancaq görün hansı zülmlər və əziyyətlər, qanlar, mübarizələr, Krım tatarlarının ərdəmliklərindən doğan əyilməzlikləri bahasına...

Bu Vətən Krımdır!

news-detailnews-detail

Statistikadan da göründüyü kimi, ruslar bu torpaqlara nəzarəti ələ götürdükdən sonra Krım tatarlarının ata-baba yurdlarından deportasiyası başlayır. Nəhayət, 1944-cü ildə tarixdə bir xalqa qarşı əsl soyqırım aktı törədilir. Bu barədə Krım tatarlarının lideri, xalqı uğrunda dəfələrlə azadlığından keçərək mübarizələrə qoşulmuş böyük Mustafa Krımoğlunun öz dilindən eşidək. Mustafa bəy 2009-cu ildə əcnəbi KİV-lərdən birinə verdiyi müsahibədə demişdi: “Bizim xalq soyqırımın qurbanıdır. İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda bizim millət Stalinin əmriylə Orta Asiyaya köçürüldülər. Heyvanlar üçün nəzərdə tutulmuş vaqonlarda köçürülərkən və Orta Asiyadakı yeni yerlərdə Krım tatarlarının yarısı acından, xəstəlikdən öldü. Mən uşaq olanda valideynlərimin axşamlar göz yaşları içində danışmaqlarından bildim ki, bizim Vətənimiz olub. Bu Vətən Krımdır!”

Mustafa Krımoğlunun barəsində danışdığı olaylar 1944-cü ilin yaz aylarında baş vermişdi. Faşist qoşunları Krım yarımadasından çıxarıldıqdan sonra Kreml Krım tatarlarını Almaniya tərəfindən SSRİ-yə mübarizə aparmaqda, casusluqda ittiham eləyərək, onların yarımadadan Orta Asiyaya sürgün olunmasına qərar verir. Beləliklə, 1944-cü ilin may ayının 18-dən tatarlar minilliklər boyu yaşadıqları dədə-baba torpaqlarından sürgün olunurlar. Bu qlobal deportasiya düz 194 min 155 nəfəri, yəni 47 min ailəni əhatə edirdi. Bundan sonra Krımdakı tatar, yunan və alman mənşəli toponimlər dəyişdirilərək ruslaşdırılır. Qürbətlərdə yaşamağa məcbur olan Krım tatarları isə min əzab-əziyyətlərə qatlaşmağa məcbur olurlar. Təbii ki, böyük qurbanlar verməklə… Elə təkcə 1944-46-cı illər arasında Özbəkistanda məskunlaşmış Krım tatarlarından 30 minə yaxını aclığın, xəstəliyin, ağır həyat şəraitinin qurbanı olmuşdu.

Krım tatarlarının ərdəmliyi

Krım tatarlarını bəşəriyyətin ən döyüşkən, mərd, əyilməz, yurduna bağlı xalqlarından biri adlandırmaq olar. Bəli, Sovet cəza aparatının qəddarlığına baxmayaraq, yurd-yuvalarından didərgin salınmış Krım tatarları ötən müddət ərzində dəfələrlə vətənlərinə qayıtmaq üçün mübarizələrə baş vurdular. Bu mübarizə köçürülmədən sonrakı illərdə bir an belə dayanmadı. Təsəvvür eləyin, yüzlərlə, minlərlə insan vətəninə qovuşmaq üçün böyük Sovetlər Birliyinin bir başından o biri başına gedir, orada isə ona yaşamağa imkan vermirlər… Belə insanlardan neçəsi həbsxanalara atıldı, özünə qəds elədi, Qızıl Meydanda etiraz aksiyası keçirdi… Nəhayət, böyük qurbanlardan, həbsxana, ruhi xəstəxana divarları arasında çürüdülən ömürlərin hesabına 1979-cu ildə Kreml bu xalqın yanlış yerə köçürülməsi barədə qərar qəbul eləməyə məcbur oldu. Ancaq bu qərar da Krım tatarlarının yurdlarına dönmələrinə imkan yaratmadı.

Mübarizə davam elədi və nəhayət, 1989-cu ildən başlayaraq yurda qayıdış başladı… İndi Krım tatarlarının Ukraynada baş vermiş hadisələrə hansı baxış bucağından baxdıqlarını xatırlamağa ehtiyac yoxdur… Bu adamlar dədə-baba torpaqlarının azadlığı və müstəqilliyi üçün canlarından belə keçərlər. Bu ərdəmliyin qarşısında dünyanın heç bir gücü dayana bilməz... 


XƏBƏR LENTİ
Damarlar təmizlənəyib təzyiq normallaşdıran və yaddaşı yaxşılaşdıran GÜCLÜ VASİTƏ 15:50
"Formula-1"-lə bağlı iki xəstəxana ayrıldı 15:25
Nazirdən NATO generalına: Onlar bizə niyə silah satmır? 14:40
Lavrovdan xəbərdarlıq: ABŞ-ın kosmosdakı gücü... 14:11
Şəhər köçürülür – Avropanın mərkəzində BOMBA HƏYƏCANI Avropa 13:35
5 dərəcə ŞAXTA OLACAQ, yağış və dolu yağacaq - Sabahın HAVASI 12:50
Pentaqondan S-400 açıqlaması: Qərarı Ankara verəcək 12:35
ABŞ-la müharibə başlaya bilərdi – Lavrovdan SENSASİYALI AÇIQLAMA 12:10
Azərbaycanlı iş adamının hesabına səhvən 128 milyon köçürdülər 11:30
“Putin Trampla görüşə hazırdır, amma…” – Moskvadan CAVAB 11:10
Şəxsiyyət vəsiqənizdə sizi ölümə aparacaq İNANILMAZ QEYD - ŞOK ARAŞDIRMA 10:25
PKK Türkiyə ilə ABŞ-ı qarşı-qarşıya qoydu 10:10
Jurnalistika üzrə təhsil alan bakalavrlara ŞANS 10:05
Erməni TƏXRİBATI - SON DƏQİQƏ 09:50
VALYUTA MƏZƏNNƏLƏRİ 09:35
Bakıda FACİƏVİ HADİSƏ 09:25
NEFTİN QİYMƏTİ 09:10
Üzeyir Hacıbəylinin Ordubadiyə təbrik məktubu 08:50
Rusiya XİN-də bomba həyəcanı: təxliyə başladı 00:40
Ermənistan bir neçə hissəyə parçalanacaq... - Hadisələrin MÜMKÜN SSENARİSİ 00:33
Ərdoğan DOLLARA MÜHARİBƏ ELAN ETDİ 00:23
Ermənistan prezidenti müxalifətə səslənib 00:05
19.04.2018
Nazarbayev azərbaycanlı generalı mükafatlandırdı 23:53
Mafioz Məhərrəm Həsənov həbsdən buraxılmağa görə restoranda ziyafət verdi və HƏBS OLUNDU 23:40
Azərbaycanda ÜDM-nın artımı... - Ekspert 23:30
Səlim Müslümov: "Prezidentin bu fərmanı 8800 nəfərə şamil ediləcək" 23:18
400 minlik toy edən lift müdirinin qızı məhkəmədə dindiriləcək 23:10
TBMM Komissiyası təsdiqlədi - Növbədənkənar seçkilər 23:04
Bakıda faciə: Şair avtobusun altında qalaraq ölüb 22:53
"Çeynədilər, dişlədilər, diddilər..." - “Unibank” “Akkord”u məhkəməyə verib 22:43
Ermənistanda polis xalq tərəfə KEÇİR 22:32
“Bu barədə informasiyaya malikik” – Moskva ABŞ-ın şok PLANINI AÇIQLADI 22:26
Ərdoğanın seçki qərarının sirri: Qurulan tələlərə qarşı… 22:10
Gürcüstanda əməliyyat: 3 avtoritet saxlanıldı 21:53
Avropa İttifaqından Azərbaycanla bağlı qərar 21:50
11 min manatlıq Fərmandan nə qədər ailə yararlanacaq?- MİLLƏT VƏKİLİNDƏN AÇIQLAMA 21:44
Türk nazirin cənazəsinə sahib çıxan olmadı 21:40
XİN: Rusiya və Azərbaycanı strateji tərəfdaşlıq münasibətləri bağlayır 21:40
ATV-nin aparıcısına vəzifə verildi 21:30
Rusiyadan açıqlama: Skripal məsələsində Azərbaycan... 21:23
Cəlilabadda məktəbli intihar edib 21:15
“Beyləqanski” dəstə yığır- Moskvada “Quli”yə qarşı müharibə hazırlığı 21:08
Seçkidən sonra Vladimir Putin və İlham Əliyevin ilk səfər etdiyi XARİCİ ÖLKƏ 20:53
İki millət vəkilinin mandatı əlindən alındı - SƏBƏB 20:49
İlham Əliyevdən TƏYİNAT 20:46
NATO-dan açıqlama: Türkiyənin S-400 alması... 20:30
Nazim Bəydəmirli: "2-3 naziri çıxmaq şərtilə hamısını istefaya göndərmək lazımdır” 20:15
Rusiya açıqladı: ABŞ Suriyanı onların əli ilə parçalayır 20:03
Dünyanın ən yaşlı insanı öldü 19:50
25 nəfərin yanaraq öldüyü Narkoloji Mərkəzin direktoru... 19:25
Dolların sabaha olan məzənnəsi 19:11
"Koroğlu" stansiyası bağlanır - SƏBƏB 18:50
Çimərlik bağlandı - Köpəkbalığı.. 18:30
Yunanıstandan FETÖ-çü hərbçilərlə bağlı SKANDAL qərar 18:09
Bakıda yanğın: 3 UŞAQ ... 17:45
İlham Əliyev SƏRƏNCAM imzaladı 17:22
Generalların Bakı görüşü - Rusiya və NATO nələri müzakirə etdi 17:02
Əfqanıstandakı sülhməramlılarımızın bir qrupu Azərbaycana qayıtdı 16:01
İlham Əliyev Corc Buşa başsağlığı verdi 15:20
Rusiyanın ən varlı biznesmenlərinin reytinqi - İLK onluqdakı azərbaycanlı kimdir 14:32
ABŞ-ın səfirliyi təhlükədə: zirehli avtomobillər GƏTİRİLDİ - CANLI YAYIM + VİDEO 14:25
QAR və DOLU YAĞACAQ, hava kəskin pisləşəcək - XƏBƏRDARLIQ 14:15
Prezident Gerasimov və Skaparotti ilə görüşdü + FOTO 14:05
Bu marşrutların da hərəkət cədvəli DƏYİŞDİRİLİR 13:55
Bu gün və sabah Bakının bu yollarında hərəkət məhdudlaşdırılır 13:35
NATO və Rusiya Bakını seçdi 13:15
İranda güclü zəlzələ olub 12:44
Din xadimlərinə maddi dəstək veriləcək - Siyahı dəqiqləşdirilir 12:40
Qırğızıstanda hökuməti istefaya göndərildi 12:27
Trampın yeni Suriya strategiyası - kürdlərə daha çox dəstək, ərəbləri isə... 12:00
Bir neçə saata hər şey həll olunacaq, Qarabağda müharibə başlaya bilər - Rusiyadan SENSASİYALI AÇIQLAMA 11:40
O şəxslərə 11 min manat veriləcək - Prezidentdən MÜHÜM FƏRMAN 11:15
Uzun illərin dələduzluq hadisəsi ifşa olunur - Elman Paşayev məsələyə müdaxilə etdi 11:10
Prezidentin andiçmə mərasiminin VİDEOÇARXI 11:05
İlham Əliyev iş otağını göstərdi + FOTOLAR 10:50
Yüzlərlə insan EDAM OLUNDU: Aralarında azərbaycanlı və türk qadınlar da var 10:25
Türkiyə ABŞ-ı TƏŞVİŞƏ SALDI: "Rusiya Suriyaya girsə..." 10:10
Kəşfiyyatın ölkə üçün önəmi...? - ŞOK DETALLAR + VİDEO 10:00
Erməni TƏXRİBATI - SON DƏQİQƏ 09:40
"Qızıl qarası"-nın QİYMƏTİ 09:33
Yol polisindən toy karvanları ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ 09:15
ABŞ konqresində İsrail və Azərbaycan HƏMRƏYLİYİ 09:07
Damarlarında türk qanı axan rus yazıçısı Mixail Zaqoskin 08:45
Nazirlərdən kimlər qalır, kimlər gedir - MARAQ DOĞURAN ADLAR 00:39
Yeni fətva - "Facebook-da "like" haramdır" 00:28
İlham Əliyevdən yeni təyinat - Sərəncam 00:12