success closed Loading...

Babəki ərəblərə satan Səhl ibn Sumbatın kimliyi barədə həqiqətlər

Bir sıra tarixi mövzular var ki, sovet rejimi onları öz ideologiyasına uyğunlaşdıraraq təhrif edib. Belə tarixi mövzulardan biri də Babək və Hürrəmilər hərəkatıdır. Rejim dağıldıqdan sonra ideologiyanın qurbanına çevrilən Babək və hərəkatı haqqında əsl həqiqətlər gün işığına çıxmağa başladı. Ancaq nə olsun, sovetin milli tariximizdə açdığı izləri doldurmaq hələ ki, mümkün deyil və bir çox ziyalılarımız da həmin o yad cığırla getməyə davam edirlər...

Enter.News tariximizlə bağlı həqiqətləri ictimaiyyətə çatdırmaqda davam edir. Beləliklə, tanınmış araşdırmaçı yazar Ceyhun Bayramlının Səhl ibn Sumbatın kimliyi ilə bağlı olan yazısını təqdim edir.

I YAZI 

Sovet dövrü tarixşünaslığının Babək və hürrəmilər hərəkatı ilə bağlı tədqiqatlarında ən böyük səhv nəticələrdən biri Babəki hiylə ilə tələyə salıb xilafət ordusunun sərkərdəsi Afşinə təhvil vermiş Şəki qalasının sahibi Səhl ibn Sumbatın milli mənsubiyyəti ilə əlaqədardır. Sovet dönəmində bu adamın milliyyətcə erməni-hay olması barədə fikir yürüdülmüş, bununla bağlı tarix sahəsində əsassız versiya yayılmışdır. Əlbəttə ki, bu versiya göydən götürülməmiş, müxtəlif mənbələrin məlumatlarının araşdırılması nəticəsində ortaya qoyulmuşdur. Üstəlik, erməni-hay alimləri də bu barədə yalan məlumatlarla böyük çaşqınlığın yaranmasına səbəb olmuşdular. Lakin həmin məlumatların nə dərəcədə həqiqəti əks etdirdiyi lazımınca yoxlanmamış, müəyyən müddət sovetlərin “xalqlar dostluğu” düşüncəsinə uyğun olaraq bu tarixi surətin üzərindən mümkün qədər keçilməyə cəhd gösətrilmiş, erməni-haylarla Azərbaycan türklərinin milli münasibətlərinin kəskinləşdiyi zamanlarda isə Səhl ibn Sumbatın milliyyətcə erməni-hay olması, Babəki satması ilə bağlı fikirlər söylənmişdir.

Millətlərarası münasibətlərin hansı mərhələ və hansı səviyyədə olmasından asılı olmyaraq, tarix elminin dəyişməz xətti olan “tarixi gerçəklikləri” söyləmək prinsipindən çıxış etmək, olanları bəzək-düzəksiz, necə varsa, eləcə göstərmək, düşünürəm ki, ən doğru yoldur. Azərbaycan tarixçisi bu gün erməni-hay tarixçilərinin dünyaya yalanlar təqdim etməsini gülüşlə qarşılayırsa, Azərbaycan tarixini, eləcə də bu tarixin səhifələrində yer almış çeşidli tarixi personajlar haqda gerçkləri obyektiv şəkildə yazmaq məcburiyyətindədir. Məhz bu baxış bucağından çıxış edərək Səhl ibn Sumbat deyilən adamın kimliyini yığcam şəkildə də olsa, təhlil etməyimizdə fayda vardır.

Əvvəlcədən bunu bildirək ki, sözügedən adamın ismi mənbələrin əksəriyyətində “Səhl ibn Smbat” (və ya Səhl ibn Sumbat) kimi qeyd olunurdu. Pers yazarı Xondəmir onun ata adını “Sunbad” kimi qeyd edir. Məhəmməd Üvfi özünün “Cəvami əl-hekayət və ləvami-ər-rəvayət” kitabında onun ata adını “Sunbat” şəklində yazır. İbn-Xəldunun “Kitab-əl-ibər” əsərində isə bu adamın adını Səhl ibn Sabat kimi görürük. Bu səbəbdən də biz həmin adamın ismini Səhl ibn Sumbat kimi yazmaq üçün daha çox əsas olduğunu düşünürük, hərçənd həmin adamın atasının adının bir mənbədə “Sunbad” kimi qeyd olunması versiyası mənə daha ağlabatan gəlir. Çünki Sunbad ismi həmin dövrdə yayılmış bir isim olmaqla yanaşı, Hürrəmilərlə eyni mövqedən çıxış etmiş olan Subadilərin rəhbərinin də adında rastımıza çıxır. Yadımıza salaq ki, Mühəmməd əş-Şəhristani İsfahanda hürrəmilər adlanan qüvvənin Reydə sünbadilər adlandığını yazır və onları eyniləşdirir. Təbəri də “Tərix əl-rüsul və-l-müluk” kitabında yazır ki, “Səhl Babəkin köməkçilərindən olub onun məsləkini qəbul etmişdi”. Bu baxımdan Səhlin atasının adının Sunbad ola bilməsi ehtimalı, zənnimcə, qüvvətlidir.

news-detail

Tarix yazarlarından Mütəhhər ibn-Tahir Müqəddəsi “Kitabül-əl-bəd və-t-tarix” əsərində, Məsudi isə “Müruc-əz-zəhəb” əsərində, həmçinin, İbn-Vazeh Yəqubi Səhl ibn Sumbatı erməni olaraq qeyd etmişlər. Fransız şərqşünas alimi Clement Huart da bu tarix yazarlarının qeydlərinə əsaslanaraq “Encyclopedie de L-İslam”da Səhl ibn Sumbatın erməni olduğunu yazsa da, digər əsəri olan “Xülasət-əl-əxbar fi bəyani əhval-il-əxyar” kitabında onun haqqında aşağıdakı ziddiyyətli məlumatı verir: “O nahiyələrdə bir qala vardı. Rum əhalisindən Səhl ibn Sunbat adlı bir şəxs oranın hökumət işlərini idarə edirdi”. Yeri gəlmişkən, Babəkin guya Bizansa sığınmaq istəməsi kimi fərziyyələr məhz onun evinə qonaq düşdüyü Səhl ibn Sumbatın Rum təbəəsi kimi zənn edilməsi sayəsində ortaya çıxıb, bunu təxmin edə bilərik. Hərçənd ki, Xondəmir XV-XVI əsrlərdə yaşayıb, bununla belə, o, Səhl Sumbatın “Rum əhalisindən” olması fikrini, görünür, xilafət sarayının hansısa tarix yazarının qeydlərindən  götürüb. Bildiyimiz kimi, Babək edam edilərkən Mötəsim bu edama çoxsaylı müsəlman əhalinin gözündə haqq qazandırmaq üçün məqsədyönlü şəkildə Babəkin guya Bizansla əlbir olması fikrini yaydırırdı. Babəkdən sonra tutularaq edam edilmiş və cəsədi Babəkin başsız cəsədi ilə yanaşı asılmış Təbəristanlı Məzyara da “Bizansın adamı” yarlığı vurulmuşdur.

Səhl ibn Sumbatın milli-etnik kimliyi ilə bağlı ən maraqlı və bizim də həqiqətəuyğun hesab etdiyimiz məlumatlardan birinə Moisey Kalankaytuklunun “Alban tarixi”ndə rast gəlmək olur. Belə ki, sözügedən tarixi mənbə müəllifi həmin adamı “Çar nəsli Mehranilərdən olan Səhl ibn Sumbat” adlandırır. Bir yerdə də onu vəsf edərək “Arranşah” kimi təqdim edir. Akademik Z.Bünyadov isə apardığı araşdrıma nəticəsində “Səhl ibn Sumbatın Alban şahlarının nəsli hesab olunan Zermirxakanlar nəslindən olduğunu” bildirir. Daha bir yerdə də onu “alban knyazı Səhl ibn Sumbat” adlandırır. Tədqiqatçı-alimimiz N.Vəlixanlı Səhl ibn Sumbatın alban (alpan) nəslindən olması haqda akademikin söylədiyi fikri həqiqətəuyğun hesab edərək dəstəkləyir, sadəcə Səhlin nəslinin adını “Zermirh” şəklində qeyd edir. Digər tarixçi-alim S.Əliyarlı da eyni mənbəyə istinad edərək “Səhl ibn Sunbatın alban padşah sülaləsindən olan Zarmirxin nəslindən olmasını” söyləyir. Biz də həqiqətə yaxın olması səbəbindən bu versiyanı dəstəkləyirik. Z.Bünyadov Zermirh deyilən adamın Mehranilər sülaləsinin banisi Mehranın nəvəsi igid Vardanın qızlarından birinin əri kimi qeyd edir.

Səhl ibn Sumbatın erməni olmamasını təxmin etməyə əsas verən daha bir fikri Səid Nəfisi söyləyir: “Baxmayaraq ki, Sumbat Babəki tutub Əfşinə təhvil vermişdi, Əfşin Sumbatdan bərk incimişdi. O da bundan ibarət idi ki, Sumbat onun hərəmağasını müxtəlif hədiyyələrlə aldadaraq öz tərəfinə çəkmiş və o da Əfşinin ixtiyarında olan bütün əsir qadınları qaçırdaraq Sumbata çatdırmışdı. Buna görə də Əfşin bəzi ermənilərin xahişi ilə onu öldürmək istəyirdi, lakin arzusuna çata bilməyib öldü.” Bu fikirdən bilmək olur ki, ermənilər heç də, bir sıra erməni-hay mənbələrinin iddia etdiyi kimi, Sumbatı dəstəkləmirdi, əksinə xilafət ordusunun komandanından xahiş etmişdilər ki, Səhl ibn Sumbatı tutub öldürtsün. Hər halda, erməni-haylar milli maraqlarını öz şəxsi ədavət duyğularına qurban edəcək düşüncədə olmayıblar ki, başqa bir dinin onlar üzərində hökmranlıq etdiyi çətin vaxtlarda bir-birinin ayağından çəksinlər, bunu etiraf etməliyik.

Səhl ibn Sumbatın dini əqidəsi ilə bağlı isə əksər mənbələrdə onun xristian dininə sitayiş etdiyi barədə fikir yürüdülüb. Məhəmməd Üvfi Babəkin Bəzz qalasını tərk edib yuxarı Azərbaycana keçdiyi zaman baş verənləri təsvir edərkən belə bir cümlə işlədir: “Səhl ibn Sumbat adlı bir xristian onu görüb tanıdı”. Eyni hadisələri qeyd edən digər bir sıra mənbə müəllifləri isə Babəki aldadan Səhli “petrik” kimi qeyd edirlər. (Patrik – xristian dinində ortodoks kilsəsi, Süryani kilsəsi və şərq ölkələrinin kilsələrinin rəhbərliyindəki ən yüksək rütbəli yepiskoplara verilən ad. “Patriarchis” sözündən götürülmüşdür. Patrikin Roma katolik kilsəsinin rəhbəri olan papadan fərqi ondadır ki, patrikin səlahiyyətləri yalnız özünə aid olan bölgə ilə məhdudlaşır və digər ərazilər və müstəqil kilsələr üzərində yetkisi yoxdur – C.B.)

news-detail

Məsələn, İbn-İmdad Hənbəli “Şəzərat-əz-zəhəb fi əxbari min zəhəb” əsərində yazır: “O, (Babək nəzərdə tutulur – C.B.) həmin bataqlıqdan çıxaraq bir yolla dağa tərəf getdi. Dağlara çatdıqda petrik Səhlin evinə düşdü. O isə onu tutub  saxladı və Əfşinə xəbər göndərdi”. Şəmsəddin Əbu Abdullah Zəhəb “Düvəl-əl-İslam”da yazır: “Sonra o, bir dağdan aşaraq başqa bir dağa getdi. Bir petrikin evinə düşdü. Petrik onu tutub ardınca gələn adamlara təhvil verdi”. Pers tarix yazarı Mirxond Bəlxi “Rövzət-əs-səfa” əsərində həmçinin, Əbu Məhəmməd Abdullah ibn Əsəd Yafei “Mirat-əl-cünan və ibrət-əl-yəqzan” əsərində Səhli “petrik” adlandırmışlar. Səid Nəfisi Səhl ibn Sumbatın patrik kimi qeyd edilməsini araşdıraraq bu nəticəyə gəlib ki, Səhl Babəki tutduqdan sonra Mötəsimin xeyir-duası ilə petrik olub. Bu haqda fikir yürütmək və Səhlin hürrəmilər hərəkatı zamanında xristian olmaması ehtimalını araşdırmaq bir qədər çətindir, çünki Səhlin xristian olması barədə məlumatlar çoxluq təşkil edir. Onun milli-etnik kimliyi barədə gəlinən son elmi nəticələr bunu söyləməyə əsas verir ki, Səhl ibn Sumbat xristianlıq dinində qalmağı münasib bilən Qarabağ alpanlarından olub. Əks təqdirdə Babək kimi ayıq-sayıq bir insan heç zaman bu adama etibar etməzdi.

Səhl ibn Sumbatın Babək onun evində yemək yeyərkən dəmirçi çağıraraq onun əl-ayağına buxov vurdurması barədə Xondəmir, Mirxond və başqa pers tarix yazarlarının qeydləri tam yalandır. Babək Səhl tərfindən aldadılaraq ova çıxmaq adı ilə bir meşəyə gətirilmiş, burada onları Afşinin göndərdiyi bir neçə silahlı adam dövrəyə almış, Səhl Babəkdən uzaqlaşaraq qaçmış, Babək isə əsir alınaraq Afşinin qərargahına gətirilmişdir. Doğru olan budur.

Və Səhl ibn Sumbatın elə əvvəldən guya xəyanətkar, qorxaq, var-dövlət hərisi olması ilə bağlı yayılan iddialar da tamamilə əsassızdır, çünki mənbələrdə Səhlin hələ 821-822-ci ildə Arrana (Ərməniyyəyə, yaxud Quzey Azərbaycana) hücum etmiş ərəb qoşunlarını ağır məğlubiyyətə uğratması barədə məlumatlar vardır. Alpan tarixçisi Moisey Kalankaytuklu “Alban tarixi” əsərində yazır ki, “erməni təqvimi ilə 270-ci ilin sonunda ərəblərin seçmə döyüşçüləri gizlicə Bərdədən çıxıb Amaras vilayətini qarət etdilər. Min nəfərə qədər əsir alıb Böyük Arran Şikarkar məntəqəsində möhkəmləndilər. O vaxt cəsur və əzəmətli Arranşah knyaz Səhl ibn Sumbat igid qardaşları ilə birlikdə öz qoşunu ilə səhərçağı ərəblərə hücum etdi. Onlardan çoxunu qılıncdan keçirib qalanını qaçırtdılar, əsirləri isə şirlərin dişlərindən çıxarıb azad etdilər.”

Erməni təqvimi ilə 270-ci il miladi təqvimlə 821-ci il mayın 5-də başlayıb 822-ci il mayın 4-də bitirdi. Bu da Mehranilərin son nümayəndəsi olan II Varaz Trdatın (II Varaz Trdat – Alpan elini idarə etmiş Mehranilər sülaləsinin taxt-taca iddialı son nümayəndəsi, I Stepannosun oğlu, I Varaz Trdatın ölümündən (705-ci il) sonra Böyük Alban Knyazlığı Əməvi xəlifəsi tərəfindən ləğv edilmiş, onun əraziləri xilafətin “Ərməniyyə” adını verdiyi vilayətə çevrilmişdi, lakin sülalənin davamçıları həmin vilayətin yerli hakimləri olaraq qalırdılar. II Varaz Trdat da miladi 822-ci ildə yerli knyazlardan biri tərəfindən (adı naməlumdur) öldürüldü və bununla da Mehranilər sülaləsinin varlığına son qoyuldu) öldürüldüyü vaxta təsadüf edir. Səhl ibn Sunbatın xilafət ordusuna qarşı vuruşub onları məğlub etməsi barədə Təbəri də öz əsərində yazır. Z.Bünyadov bu hadisəni xatırladaraq daha sonra qeyd edir ki, “Gördüyümüz kimi, Səhl hələ özü müttəfiqi Babək məğlub edilməzdən əvvəl qüdrət sahibi olmuş, Arranı ələ keçirmişdi, hərçənd ki, Dovsett qeyd etdiyi kimi, bu faktı 837-ci ildə “xəlifə bilə-bilə etinasız buraxmışdı””. 



XƏBƏR LENTİ
Azərbaycan gözəli evlilik verilişində - VİDEO 09:25
Dünya şöhrətli idmançı həbs edildi 09:01
Rusiyada sərnişin təyyarəsi təcili endi - SƏBƏB? 08:50
Azərbaycandan Rusiyaya aparılan 40 ton kartofa - "QIRMIZI İŞIQ" 08:40
Qanunsuz abort edən həkimlər daha ağır cəzalandırılacaq 08:27
Valideynlərin boşanması uşaqların sağlamlığını korlayır 07:56
Oruc tutanlar üçün möcüzəvi susuzluq resepti 06:28
Uşağın görməsini qorumaq üçün ən vacib ŞƏRT 05:17
Peyğəmbərimizin SAĞLAMLIQLA bağlı TÖVSİYƏLƏRİ 04:42
Ərinin xəyanətini bağışlayıb dörd uşaq dünyaya gətirən məşhur – DÜNYANI HEYRƏTLƏNDİRƏN SEVGİ 03:35
Yaşıl qozun balla qarışığı - MİN BİR DƏRDİN DƏRMANI 02:51
PKK bazaları bombalandı 01:55
Ramazanda bu ölkədə boşanmaq qadağan edildi 01:43
Türk qəzetinin baş redaktoru qətlə yetirilib 01:31
Oruclu adamların yayda ən çox ehtiyac duyduğu meyvələr 01:22
Moskvada qasırğa nəticəsində xəsarət alanların sayı 137-yə çatıb - FOTOLAR + VİDEO + YENİLƏNİB 01:06
Pələng zoopark əməkdaşını parçalayıb - VİDEO 00:45
Almaniya XİN başçısı: “ABŞ dünya lideri statusundan məhrum olub” 00:31
Misir Liviyada terrorçuların mövqelərinə hava zərbələri endirib 00:21
Yeni doğulan körpə yeridi - VİDEO 00:04
29.05.2017
Süni əti təbii ətdən necə fərqləndirməli? - VİDEO 23:52
Yəməndə vəba epidemiyası nəticəsində 500 nəfər ölüb 23:37
Sərxoş məktəb direktoru qəza törətdi 23:31
İslamın ilk illərində necə oruc tuturdular? 23:12
Tuta bilmədi, gözünü yaraladı... - Stress çarxlarının təhlükəli fəsadları + VİDEO 22:59
Qadınların diqqətinə - TƏHLÜKƏ! + VİDEO 22:44
Uşaqlar oruc tuta bilərmi? 22:36
Polis səhvən yas mərasimini atəşə tutub - Ölənlər var 22:24
BakiPost saytı Azərbaycan Dillər Universiteti və rektor Əfqan Abdullayev haqqında yazdığı böhtan xarakterli xəbəri TƏKZİB ETDİ 22:15
Moldova prezidenti Rusiya diplomatlarının qovulmasını pisləyib 22:09
Dünya bu qadından danışır - FOTOLAR 21:58
“Barselona”nın yeni baş məşqçisi məlum olub - FOTO 21:51
Ramazanın 4-cü gününün duası, imsak və iftar vaxtı 21:10
Aydın Xırdalanlı narkotik istifadə etməyindən danışıb - MÜSAHİBƏ 20:52
Prezident İlham Əliyev Həsən Ruhaniyə zəng edib 20:19
Qadının ayaqqabıları hər kəsi heyrətə saldı - FOTOLAR 19:43
Lütfi Zadənin oğlu: "Azərbaycanı özümə vətən hesab etmirəm" - MÜSAHİBƏ 19:15
Mingəçevirdə benzinlə ehtiyatsız davranan gənc yanıb 18:42
Arvadlarına xəyanətə görə kişini ölənə qədər daşladılar 18:15
Dünyanın ən bahalı avtomobili təqdim olundu - 13 milyon dollar 17:53
Səudiyyə Ərəbistanının valyuta ehtiyatları yarım trilyon dollardan aşağı düşüb 17:28
"Forbes" dünyanın ən bahalı markalarının yeni siyahısını açıqlayıb 16:59
Dünyanın ən böyük dövlətlərinin liderləri rəngli corab geyinən baş naziri yaxına buraxmadılar + VİDEO 16:41
“Maşın Şou" başladı - VİDEO 16:12
Bakıda yüksək dozada narkotik qəbul edərkən ölən şəxsin meyitini dostları küçəyə atıb 15:45
"Anasını öldürən polis mayorunun oğludur" 15:36
Masallıda məktəb yoldaşını qətlə yetirən şagird tutulub 15:21
Vahan Martirosyanla bağlı vacib bəyanat 14:58
Totti futbolla belə vidalaşdı - Təsirli anlar + VİDEO 14:39
Bakıda sərnişin avtobusunda qızın beli qırıldı 14:24
Ən bahalı maşınları Dubay polisi sürür - FOTOLAR 14:14
Bakıda şərnişin avtobusun açıq qapısından yıxılaraq ölüb 13:48
İsmayıllıda FACİƏ - 2 yaşlı qız su çənində boğuldu 13:40
ADU-dan "Ərköyün" tələbələrlə bağlı -AÇIQLAMA 13:22
Raket və artilleriya birləşmələri iri miqyaslı təlimlər keçirir - FOTOLAR 13:06
Sabahın hava PROQNOZU 12:58
“Neftçi”nin yeni mətbuat katibi bəlli oldu - FOTO 12:52
ABŞ-ın Yuta Ştat Senatı Azərbaycanın Respublika Günü ilə bağlı təbrik bəyannaməsi qəbul edib 12:24
Abdulla Şaiqin oğlunun Şıxəli Qurbanova məktubu - 5 nömrəli qatarla gəlmək məsləhətdir 12:12
Bakıda intihar: İki uşaq anasının faciəli sonu 11:58
Azərbaycan-Rusiya sərhədində “Sərhəd-sipər” əməliyyatı keçirilir 11:48
"Qarabağdakı məscidlərimizdə mal-qara saxlanılır" - ERMƏNİ VƏHŞİLİYİ + FOTOLAR 11:08
Ermənistan cəbhədə təxribatları dayandırmır 10:48
Azərbaycan toyu Türkiyə mediasında - FOTO + VİDEO 10:40
DTX-də TƏYİNAT: Mədət Quliyevə yeni müavin təyin olunub 10:26
Çəngəl 19 yaşlı qızın qarnına getdi - FOTO 09:56
Deputat : “Ramazanda "Babək" filminin nümayişindən təəccübləndim” 09:42
Qitələri məhv edəcək meteorit axını yaxınlaşır 09:00
Şimali Koreya raket buraxdı 08:38
“Qızıl buts”un sahibi məlum olub 08:08
Baş ağrılarını müalicə edən OT ÇAYLARI 07:54
Oruc tutan adamın günün çox hissəsini yatması düzgündürmü? 06:20
Mən arıqlamaq istəyirəm! 05:44
İsti Ramazan ayında susuzluq ilə necə mübarizə aparmalı? 04:17
Oruc tutmayanın 7 bəhanəsi 03:39
Hansı məhsullar təzyiqi salır? 02:58
Bakıda üç uşaq atası özünü asaraq öldürüb 02:00
Xərçəng xəstəliyi ilə yaşamağı öyrədirik - Türk professor 01:55
Qızılgül ləçəklərindən müalicəvi çay 01:43
Goranboyda avtomobil aşıb, 4 nəfər xəsarət alıb 01:25
Çempionlar Liqasının qrup mərhələsində çıxış edəcək komandalar müəyyənləşib 01:12
Somalidə silahlı kişi insanlara atəş açıb: 6 ölü 00:58
Ermənistan region üçün ciddi təhlükə mənbəyidir 00:47
Kann kinofestivalının qalibi bilindi 00:37
Ramazan ayında şeytanın zəncirə vurulması nə deməkdir? 00:26
Türkiyədə PKK-ya qarşı əməliyyat 00:14