success closed Loading...

Türk toplumunda qadının yeri və dəyəri - Tarix heç vaxt unutmur - ARAŞDIRMA

Aynur Talıblı

İstanbul Sabahattin Zaim Üniversiteti,

Tarix və Mədəniyyət araşdırmaları bölümü

Azərbaycan Türk Oğuz yurdudur və bizlər qədim tarixə malik olan Oğuz Türkləriyik. Türklərin tarixində qadın, xatun və ya xanım dəyərli və əvəz olunmazdır. Dünya tarixinin səhifələrini aramla incələsək türklər qədər qadına dəyər verən, qadını ucaldan ikinci bir millətin olmadığını açıq aydın görərik. Bu yazımızda digər toplumlarda, millətlərdə qadının yeri ilə türk millətində və türk toplumunda qadının yerini müqayisə edəcəyik. Öncəliklə onu qeyd etmək istərdim ki, ailə bu gün olduğu kimi əski türklərdə də önəmli və önəmli olduğu qədər də dəyərli idi. Türklərdə ailənin təməlini qadın təşkil edir. Türk qadını ailəsində söz sahibi olmuş və ərinə, igidinə daima dəstək olmuşdur. Bu hələ milatdan öncə də belə idi. Avropada, Afrikada, Ərəbistanda qadınlar kölə kimi satılsa da türk qadını daima hürr və azad olmuşdur. Qədim türklərdə qadın ailədə söz sahibi olduğu qədər siyasi və iqtisadi əlaqələrdə, dövlətin idarəsində də söz sahibi olmuşdur. Qadınlar gözəl qılınc oynadar, at minər və güləşərdilər, döyüşlərdə də iştirak edərdi. Bəlkə də yazını oxuyanların əksəriyyəti mənim irqimi öydüyümü zənn edəcəklər, amma bu bir tarixdir və bizlər də tarixdə olub bitənlərə sadəcə diqqət edir və bu günə daşıyırıq. Bütün bunlar tarixi qaynaqlarda öz əksini tapır.

Qədim türk atalar sözündə deyilir ki: “Birinci zənginlik sağlıq, ikinci zənginlik yaxşı qadındır”. Türklər qadına yüksək dəyər verir demişdik və bunu qədim türklərin tək evlilik etməsində də görürük. Yəni bir qadınla evli olduqları zaman ikinci bir qadın almazdılar. Hunalrın dönəmindən başlayaraq qadın kişi ayrımı edilməzdi. Hunlarda qadını kişinin tamamlayıcısı sayılır və qadınsız heç bir şey edilməzdi. Hətta elə ki, Kağanın əmirnamələrində “Xaqan buyurur” ifadəsi yalnız yer alırdısa və Xaqanın Xatununu, yəni xanımının adı qeyd edilməsə o, əmirnamə keçərli olmazdı, qəbul edilməzdi. Yabancı ölkələrin elçiləri yalnız xaqanın hüzuruna çıxmazdılar. Elçilərin qəbulu əsnasında xatunun da xaqanın yanında olması mütləq idi. Bəzən də xatunlar tək başına elçiləri qəbul edirdilər. Örnək olaraq Avropa Hun ölkəsinə gələn elçilər Atillanın xanımı Arıq Han tərəfındən qəbul edilir və dövlət işləri ilə əlaqədar müzakirələr aparılırdı. Qəbul törənlərində, ziyafətlərdə, şölənlərdə xatun xaqanın sol tərəfində oturardı. Siyasi və idarəetmə haqqında aparılan danışıqları dinləyər və fikirlərini söyləyərdi. 

news-detail

Türkiyəli yazar Göyalp bu mövzunu belə qeyd edir: “Əski irqlərin heç biri türklər qədər qadına haqq verməmiş və sayğı göstərməmişdir”. Göytürk və Uyğurlarda da xaqanın xanımı xatun da dövlət işlərində əri ilə bərabər söz sahibi olmuşdur. Hunlarda olduğu kimi onlarda da əmirnamələr yalnız xaqanın adına deyil, “Xaqan və Xatunun adına” deyə bərabər imzalanardı. Ailə içində də qadın yüksək söz sahibi olmuşdur. Asiya türklərində Göytürklərin tarixi və yaşamları ilə əlaqədar ən önəmli qaynaq Orxan kitabələridir. VII yüzildən başlayaraq Orxan kitabələrində dövlət işlərini bilən “Katunlardan” yəni xatunlardan söz edilir. Orxan kitabələri də Xaqan və Xatun buyurur sözləri ilə başlayır. İslamdan öncə də Türk qadınlarına verilən önəmlə əlaqədar çox mənbələr var, bunlardan biri də hələ İslamdan öncə İtil (Volga) Bulqarlarınıa səyahət edən İbni Fadlan öz əsərində türk toplumunda qadının yerinin heyrətləndirici olduğunu etiraf edir və özünün də heyrətləndiyini gizlətmir. Fadlan, xatunun hökümdarın yanında oturduğunu bunun türklərin adəti olduğunu qeyd edir və türk qadınının əsla kişilərdən qaçmadığını da vurğulayır. Ərəb səyyahı İbn Batu isə yazır ki: “Burda qəribə bir hala şahid oldum ki, o da türklərin qadınlarına göstərdiyi hörmətdir. Burda qadınların qiyməti və dərəcəsi kişilərdən daha üstündür”. 

Eyni zamanda bu yazdıqlarımı qədim türk dastanlarında da açıq aydın görə bilərik. Dastanlarda qadın kişinin güc və ilham qaynağı olduğu bildirilir. Milli dastanımız “Kitabi-Dədə Qorqud” hekayələrində də buna rast gəlirik. Örnək olaraq “Dəli Domrul hekayəsində” Domrul canının yerinə öz canını verməyə razı olacaq birini bulmağa çalışır və bunu qadında tapır, qadını ona heç çəkinmədən “canını verəcəyini” söyləyir. Eyni zamanda qədim türklər öz soylarından olan qadınlarla evlənməyə üstünlük verərdilər və bu atalar sözümüzdə də belə qeyd edilir: “Ey Türk oğlu, Suyu çaydan, qızı soydan al. Bunun səbəbi yazının əvvəlində də qeyd etiyim kimi türk qadının cəsarəti və şərəfli olmasıdır. Türk qadını daima at belində əlində qılınc və savaşda birincidir. Yenə Dədə Qorqud dastanımıza baxsaq “Bamsı Beyrək” hekayəsində yer alan Banu Çiçək bunun ən gözəl örnəklərindən biridir. Bir başqa örnək Selcan Xatundur. Selcan xatun düşmənin gecə ərinə basqın etməsindən şübhələnir və ərinə xəbərdarlıq edərək savaş başlayar. Mücadələ sırasında ərinin atı yaralanar. Savaşa hazır bir şəkildə kənarda gözləyən Selcan Xatun atını düşmənin üstünə sürür və onu qılıncından keçirir. 

news-detail

Türk qadınının qəhrəmanlığı yazmaqla bitməz. Türklərin xatunlarına verdiyi dəyəri sizlərlə tarixi bilgilərə əsaslanaraq bölüşdüm.

İndi isə digər irqlərin qadınlara verdiyi dəyəri incələyək. İlk öncə ingilislərdən başlayaq; İngiltərdə XI yüzilə qədər ərlər arvadlarını sata bilirdi. Xiristiyanlar isə qadına şeytan gözü ilə baxmşlar. Yenə İngiltərədə qadın murdar varlıq sayıldığı üçün, İncilə əl vurmurdu. Qadınlar İncil oxumaq haqqına Hanri dövründə (1509-1547) sahib oldular. İngilis keşişi Dourun Vestminister kilsəsindəki nitqində qeyd edir ki: “Bundan yüz il öncəsinə qədər qadın kişinin süfrəsində oturmaq haqqına sahib olmadığı kimi, söz soruşulmadan danışması da qadağan idi. Kişi başının üstündə böyük odun parçası asardı, lazım gəlsə qadını cəzalandırmaq üçün onu istifadə edərdi. Oğlan uşaqları isə analarına ev içində xidmətçi qadından yuxarı dəyər verməzdilər. Çinlilərdə qadın insan sayılmazdı və ona ad belə verilməzdi. Qız uşaqlarına ad verilməz, bir iki üç deyə çağırılırdı. Qadın xidmətçi sayılırdı, əri və uşaqları ilə eyni süfrədə otura bilməzdi, ayaqda durub onlara xidmət etməli idi. Farslarda qadın kişiyə itaət etməyə məcbur edilirdi. Bir kişinin birdən çox qadınla evlənməsi normal idi. Qan bağlılığının nigaha mane olmaması səbəbi ilə Sasani İranında farslar anaları və bacıları ilə nigaha girə bilirdilər, hətta buna təşviq edilirdi. Cahiliyyə dövründə ərəblərin də qız uşaqlarını diri-diri torpağa bastırmaları bəllidir. Qız uşağına sahib olmaq şərəfsizlik hesab edilirdi. Buddizmin qurucusu Budda isə ilk illərdə qadınları dinə qəbul etməmişdir. Qədim yunanlarda qadının bir dəyəri yox idi. Əşyalardan fərqsiz olan qadın digər mallar kimi satıla və miras kimi bağışlana bilirdi. Slavyanlarda (ruslarda) qadın əşya kimi qiymətləndirilərək zodruga deyə adlandırıldı. Slavyan ailəsində uşaqlara da əsir kimi baxılırmış. Ruslarda qadın əri ilə bərabər gömülür...  

Digər millətlərdə qadına verilən dəyər baxımından bir sıra millətlərdən örnəklər qeyd etdim. Gətirdiyimiz nümunələrə baxdıqdan sonra əminliklə deyə bilərik ki, türk milləti hər zaman qadına yüksək dəyər verib və verir. Axı, bunu biz öz yanımızdan demirik, TARİX bütün olub bitənləri öz yaddaşına həkk edib. Biz insanlardan fərqli olaraq TARİX isə heç vaxt nə unutmur, nə də yalan danışmır.

P.S. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, Azərbaycan Türk yurdunda və bütün Türk məmləkətlərindəki igidlər atalarımızın xatunlarına, xanımlarına verdiyi dəyəri yenidən qadınlarına verməli və Türk qadınını uca tutmalıdırlar.


XƏBƏR LENTİ
Bakıda oteldə ərəb turist öldü + FOTOLAR 17:56
Tramp: "Məni ona görə tənqid edirlər ki..." 17:49
Fədayə Laçının həbsxanada vəziyyəti pisləşdi 17:45
“Google” 4,3 milyard avro CƏRİMƏLƏNDİ 17:33
İki nazirlik cərimələrin məbləğini AÇIQLADI 17:25
Yol Polisindən sürücülərə XƏBƏRDARLIQ: “Radarlar heç kimə fərq qoymayacaq” 17:14
Azərbaycanda monopoliya əleyhinə yeni tədbirlər görülür - RƏSMİ 17:06
Trampın nitqi zamanı Ağ Ev qaranlığa büründü + VİDEO 16:55
Dünyanın ən yaxşı aviaşirkətlərinin adları açıqlandı 16:43
DİM: Qaydaları pozan abituriyentlərin nəticələri ləğv edilib 16:34
734 kq narkotik dövriyyədən çıxarılıb 16:20
Slovakiya Basayevin dəstəsinin üzvünü Rusiyaya təhvil verib 16:10
Bakıda tuneli bağlayıb şampan partladan gənclər tutuldu + VİDEO 16:02
Məhəbbət Vəliyeva: "Daha çox rus bölməsində bütün fənlər üzrə ixtisaslı kadrlara ehtiyac var" 15:53
Sərhəddə yaralanan baş çavuş təltif olundu 15:44
Erməni inqilabı “balalarını” yeməyə başlayır – Paşinyan üçün gerisayım 15:35
Azərbaycan və İtaliya prezidentləri Sumqayıtda zavod açılışında iştirak ediblər 15:28
Sercio Mattarella: "İtaliya Azərbaycana böyük önəm verir" 15:10
Adnan Oktarın “aslanlar”ı gənc qızları necə yoldan çıxarıb? — ŞOK FAKTLAR 14:52
İlham Əliyev: "Biz ümid edirik ki, İtaliya Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin həllində fəal rol oynayacaqdır" 14:40
Hər kəsin etdiyi böyük səhv — Bu vəziyyətlərdə su içmək qəti olmaz 14:33
Bərdənin daha iki kəndinə qaz verilib 14:05
Hikmət Hacıyev: "Azərbaycanda media azadlığı tam təmin olunub" 13:58
Sabah hava necə olacaq? 13:44
İnam Kərimov iki idarə rəisini işdən çıxardı 13:35
Rusiya kəşfiyyatı Qərbdə xüsusi əməliyyat hazırlayır - CNN 13:27
Rublla bağlı bədbin proqnoz: ucuzlaşacaq 13:20
Kim Çen İn qəzəbləndi 13:11
Agentlik sürücülərə müraciət etdi 12:57
Azərbaycan-İtaliya sənədləri imzalanıb 12:44
Könül Kərimovaya qarşı 32 min manatlıq dələduzluq — MƏHKƏMƏ 12:33
Azərbaycanda yeni Olimpiya İdman Kompleksi yaradıldı 12:23
Bakı-Quba yolunda ağır yol qəzası — Ölən və yaralananlar var 12:10
Çin imperatorunun Göytürk Xaqanına TARİXİ MƏKTUBU 12:09
Türkiyədə azərbaycanlı qaçaqmalçılar yaxalandı 11:55
Xəzərin qeyri-qanuni hasarlanması ilə bağlı cinayət işi açıldı 11:45
Hindistanda musson yağışları 500 can aldı 11:36
İranda İnstaqram əməliyyatı — 46 nəfər saxlanıldı 11:24
Eldar Əzizov kollektivə təqdim olundu: BŞİH-də nələr dəyişəcək? 11:18
Ötən günün cinayət statistikası 11:04
Azərbaycan və İtaliya prezidentlərinin təkbətək görüşü olub 10:58
Ərzaq sürətlə bahalaşır – rəsmi xəbərə ekspert şərhləri 10:45
Bakıda dənizdə batan iki nəfər xilas edilib 10:37
Bu rayonda qaz olmayacaq 10:28
“Qarabağ”ın ÇL-dəki potensial rəqibi müəyyənləşdi 10:20
Atəşkəs 98 dəfə pozulub 10:11
Azərbaycanda İtaliya Prezidentinin rəsmi qarşılanma mərasimi olub 10:02
Enerji üzrə yeni agentliyə böyük səlahiyyətlər verildi - təfərrüat 09:53
İtaliya Prezidenti Azərbaycana rəsmi səfərə gəlib 09:47
Bu gün I və IV qruplar üzrə qəbul imtahanı keçirilir 09:31
İlqar Məmmədov Şəkiyə etap olunacaq - yeni məhkəmə başlayır 09:25
Hüseyn Abdullayevlə gizli əlbir olan məmurlar vəzifələrdən qovulur - yeni gəlişmələr 09:19
Putin -Tramp görüşünə Bakıdan baxış 09:10
18.07.2018
Türkiyənin ən qalmaqallı verilişi bağlandı 17:56
Azərbaycanda iki teatra yeni direktorlar təyin olundu 17:47
Bakıda 2 nəfər dənizdə batdı - AXTARIŞLAR BAŞLAYIB 17:40
Əflatun Amaşovun Vikipediya səhifəsi yaradıldı 17:34
Evdən 49 yaşlı kişi meyiti tapıldı 17:25
Avropa İttifaqı ilə Yaponiya arasında müqavilə — Sərbəst ticarət 17:18
Cənubi Koreyada helikopter qəzası — 5 ölü 17:04
Fuad Muradov Rumıniyada görüşlər keçirdi 16:55
Məhkəmə İbrahim Tatlısəsə cəza verdi 16:40
TPAO Türkiyənin Kırklareli vilayətində neft axtaracaq 16:32
Azərbaycana gələn turistlərin sayı 10,2% artıb 16:24
Şeyxülislam: “Ötən il Azərbaycanda “İslam həmrəyliyi ili” elan olunmasını eşidəndə bir az qorxdum” 16:15
2020-ci ildən Azərbaycanda tam üzən məzənnə rejimi tətbiq olunacaq 16:08
Bakıda dəhşətli hadisədə ölən qızın adı AÇIQLANDI 15:56
Bakının Baş planının hazırlanmasına başlanılır: 20 il qüvvədə olacaq 15:45
"Azərbaycanı parçalamaq istəyən qüvvələr var" - Şeyxülislam 15:33
Nabrandakı istirahət mərkəzləri cərimələndi - SİYAHI 15:22
Ermənilər Ağdamda dinc sakinləri atəşə tutublar 15:14
Azərbaycanda avtomobil nömrələri ilə bağlı VACİB YENİLİK 15:07
“Azərbaycan Dəmir Yolları” QSC-nin səlahiyyətlərindən biri ləğv edilib 14:58
“Asan İmza” bahalaşdı 14:46
Dövlət Miqrasiya Xidmətində işləmək istəyənlərin NƏZƏRİNƏ 14:33
Tarif Şurasının səlahiyyətləri artırıldı 14:29
Sürətli yollarda hərəkət qaydalarını pozan piyadalar üçün cərimələr iki dəfə artırılıb 14:17
Linkolndan Trampa qədər... ABŞ və Rusiya liderlərinin görüşü – 27 görüşlə rekord vuranlar var 14:06
Azərbaycana gələn hər 5 nəfərdən biri ərəbdir 13:54
Adnan Oktarın evindən çıxan silahlar + FOTOLAR 13:45
Ermənistan müdafiə nazirinin oğlu Qarabağda hərbi xidmət edəcək 13:28
Sabahın hava PROQNOZU - 38 dərəcə isti 13:18
Azərbaycana 20 kondisioner keçirmək istəyən əcnəbi saxlanıldı 13:10
Gəncə terrorunun arxasındakı güclər ifşa olunur 12:54
Elmar Vəliyevi əməliyyat edən həkimin köməkçisi: “Onun vəziyyəti getdikcə...” - AÇIQLAMA 12:42
İmişlidə bədbəxt hadisə: avtomobil camışa çırpıldı, sürücünün bacısı öldü 12:34
Rusiya generalları bilsinlər ki, artıq Azərbaycanda çəkmə öpən bir vətəndaş qalmamış - Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 12:22
Nardaranda ƏMƏLİYYAT: avtomobildə xəncər aşkarlandı 12:20
Prezident yeni nəsil şəxsiyyət vəsiqələrinin veriləcəyi vaxtın dəyişdirilməsini nəzərdə tutan qanunu imzalayıb 12:10
Rusiya, Aİ və Ukrayna arasında qazın tranziti ilə bağlı üçtərəfli danışıqlar keçiriləcək 11:44
Orta əsrlərin dilçi və ilahiyyatçı alimi Mahmud Zəncani 11:42
Əsir və girov götürülən azərbaycanlı uşaqlarla bağlı film çəkiləcək 11:40
Azərbaycan nefti 4% ucuzlaşıb 11:34
Bu gün Şah İsmayıl Xətainin doğum günüdür 11:25
May ayında İtaliyanın dövlət borcu 2 trilyon avronu ötüb 11:18
Azərbaycanda DƏHŞƏT: bacı qardaşı qətlə yetirdi 11:02
Kəlbəcərli girovların azad olunması üçün şans 10:51
Azərbaycanın peşəkar aktyorlarından olan - MƏRZİYƏ DAVUDOVA 10:36
Əyləncə dünyasının ən çox qazananları — SİYAHIDA KİMLƏR VAR? 10:33
Bakıda gənc tanımadığı quldur tərəfindən bıçaqlandı 10:20
İrandan ABŞ-a ittiham 10:12
11 maşın toqquşdu: 8 ölü, 64 yaralı 09:55
Atəşkəs 103 dəfə pozulub 09:47
Prezidentin Azərbaycanı qarışdırmaq istəyənlərə kodlu mesajı 09:41
Putin: "Narahatlıq yaratdıq, üzr istəyirik" 09:30
Enerjisi təchizatçıları yeni qaydalarla çalışacaq 09:23
Dənizdə ölən yeniyetmələrin axtarışı və ölüm səbəbi - ARAŞDIRMA 09:18
Tramp: “İranla nüvə sazişi ABŞ-ı qane etmir” 09:11
Serj Sarkisyanın qardaşı oğlu adam oğurluğunda günahlandırılır 09:04