success closed Loading...

Türk toplumunda qadının yeri və dəyəri - Tarix heç vaxt unutmur - ARAŞDIRMA

Aynur Talıblı

İstanbul Sabahattin Zaim Üniversiteti,

Tarix və Mədəniyyət araşdırmaları bölümü

Azərbaycan Türk Oğuz yurdudur və bizlər qədim tarixə malik olan Oğuz Türkləriyik. Türklərin tarixində qadın, xatun və ya xanım dəyərli və əvəz olunmazdır. Dünya tarixinin səhifələrini aramla incələsək türklər qədər qadına dəyər verən, qadını ucaldan ikinci bir millətin olmadığını açıq aydın görərik. Bu yazımızda digər toplumlarda, millətlərdə qadının yeri ilə türk millətində və türk toplumunda qadının yerini müqayisə edəcəyik. Öncəliklə onu qeyd etmək istərdim ki, ailə bu gün olduğu kimi əski türklərdə də önəmli və önəmli olduğu qədər də dəyərli idi. Türklərdə ailənin təməlini qadın təşkil edir. Türk qadını ailəsində söz sahibi olmuş və ərinə, igidinə daima dəstək olmuşdur. Bu hələ milatdan öncə də belə idi. Avropada, Afrikada, Ərəbistanda qadınlar kölə kimi satılsa da türk qadını daima hürr və azad olmuşdur. Qədim türklərdə qadın ailədə söz sahibi olduğu qədər siyasi və iqtisadi əlaqələrdə, dövlətin idarəsində də söz sahibi olmuşdur. Qadınlar gözəl qılınc oynadar, at minər və güləşərdilər, döyüşlərdə də iştirak edərdi. Bəlkə də yazını oxuyanların əksəriyyəti mənim irqimi öydüyümü zənn edəcəklər, amma bu bir tarixdir və bizlər də tarixdə olub bitənlərə sadəcə diqqət edir və bu günə daşıyırıq. Bütün bunlar tarixi qaynaqlarda öz əksini tapır.

Qədim türk atalar sözündə deyilir ki: “Birinci zənginlik sağlıq, ikinci zənginlik yaxşı qadındır”. Türklər qadına yüksək dəyər verir demişdik və bunu qədim türklərin tək evlilik etməsində də görürük. Yəni bir qadınla evli olduqları zaman ikinci bir qadın almazdılar. Hunalrın dönəmindən başlayaraq qadın kişi ayrımı edilməzdi. Hunlarda qadını kişinin tamamlayıcısı sayılır və qadınsız heç bir şey edilməzdi. Hətta elə ki, Kağanın əmirnamələrində “Xaqan buyurur” ifadəsi yalnız yer alırdısa və Xaqanın Xatununu, yəni xanımının adı qeyd edilməsə o, əmirnamə keçərli olmazdı, qəbul edilməzdi. Yabancı ölkələrin elçiləri yalnız xaqanın hüzuruna çıxmazdılar. Elçilərin qəbulu əsnasında xatunun da xaqanın yanında olması mütləq idi. Bəzən də xatunlar tək başına elçiləri qəbul edirdilər. Örnək olaraq Avropa Hun ölkəsinə gələn elçilər Atillanın xanımı Arıq Han tərəfındən qəbul edilir və dövlət işləri ilə əlaqədar müzakirələr aparılırdı. Qəbul törənlərində, ziyafətlərdə, şölənlərdə xatun xaqanın sol tərəfində oturardı. Siyasi və idarəetmə haqqında aparılan danışıqları dinləyər və fikirlərini söyləyərdi. 

news-detail

Türkiyəli yazar Göyalp bu mövzunu belə qeyd edir: “Əski irqlərin heç biri türklər qədər qadına haqq verməmiş və sayğı göstərməmişdir”. Göytürk və Uyğurlarda da xaqanın xanımı xatun da dövlət işlərində əri ilə bərabər söz sahibi olmuşdur. Hunlarda olduğu kimi onlarda da əmirnamələr yalnız xaqanın adına deyil, “Xaqan və Xatunun adına” deyə bərabər imzalanardı. Ailə içində də qadın yüksək söz sahibi olmuşdur. Asiya türklərində Göytürklərin tarixi və yaşamları ilə əlaqədar ən önəmli qaynaq Orxan kitabələridir. VII yüzildən başlayaraq Orxan kitabələrində dövlət işlərini bilən “Katunlardan” yəni xatunlardan söz edilir. Orxan kitabələri də Xaqan və Xatun buyurur sözləri ilə başlayır. İslamdan öncə də Türk qadınlarına verilən önəmlə əlaqədar çox mənbələr var, bunlardan biri də hələ İslamdan öncə İtil (Volga) Bulqarlarınıa səyahət edən İbni Fadlan öz əsərində türk toplumunda qadının yerinin heyrətləndirici olduğunu etiraf edir və özünün də heyrətləndiyini gizlətmir. Fadlan, xatunun hökümdarın yanında oturduğunu bunun türklərin adəti olduğunu qeyd edir və türk qadınının əsla kişilərdən qaçmadığını da vurğulayır. Ərəb səyyahı İbn Batu isə yazır ki: “Burda qəribə bir hala şahid oldum ki, o da türklərin qadınlarına göstərdiyi hörmətdir. Burda qadınların qiyməti və dərəcəsi kişilərdən daha üstündür”. 

Eyni zamanda bu yazdıqlarımı qədim türk dastanlarında da açıq aydın görə bilərik. Dastanlarda qadın kişinin güc və ilham qaynağı olduğu bildirilir. Milli dastanımız “Kitabi-Dədə Qorqud” hekayələrində də buna rast gəlirik. Örnək olaraq “Dəli Domrul hekayəsində” Domrul canının yerinə öz canını verməyə razı olacaq birini bulmağa çalışır və bunu qadında tapır, qadını ona heç çəkinmədən “canını verəcəyini” söyləyir. Eyni zamanda qədim türklər öz soylarından olan qadınlarla evlənməyə üstünlük verərdilər və bu atalar sözümüzdə də belə qeyd edilir: “Ey Türk oğlu, Suyu çaydan, qızı soydan al. Bunun səbəbi yazının əvvəlində də qeyd etiyim kimi türk qadının cəsarəti və şərəfli olmasıdır. Türk qadını daima at belində əlində qılınc və savaşda birincidir. Yenə Dədə Qorqud dastanımıza baxsaq “Bamsı Beyrək” hekayəsində yer alan Banu Çiçək bunun ən gözəl örnəklərindən biridir. Bir başqa örnək Selcan Xatundur. Selcan xatun düşmənin gecə ərinə basqın etməsindən şübhələnir və ərinə xəbərdarlıq edərək savaş başlayar. Mücadələ sırasında ərinin atı yaralanar. Savaşa hazır bir şəkildə kənarda gözləyən Selcan Xatun atını düşmənin üstünə sürür və onu qılıncından keçirir. 

news-detail

Türk qadınının qəhrəmanlığı yazmaqla bitməz. Türklərin xatunlarına verdiyi dəyəri sizlərlə tarixi bilgilərə əsaslanaraq bölüşdüm.

İndi isə digər irqlərin qadınlara verdiyi dəyəri incələyək. İlk öncə ingilislərdən başlayaq; İngiltərdə XI yüzilə qədər ərlər arvadlarını sata bilirdi. Xiristiyanlar isə qadına şeytan gözü ilə baxmşlar. Yenə İngiltərədə qadın murdar varlıq sayıldığı üçün, İncilə əl vurmurdu. Qadınlar İncil oxumaq haqqına Hanri dövründə (1509-1547) sahib oldular. İngilis keşişi Dourun Vestminister kilsəsindəki nitqində qeyd edir ki: “Bundan yüz il öncəsinə qədər qadın kişinin süfrəsində oturmaq haqqına sahib olmadığı kimi, söz soruşulmadan danışması da qadağan idi. Kişi başının üstündə böyük odun parçası asardı, lazım gəlsə qadını cəzalandırmaq üçün onu istifadə edərdi. Oğlan uşaqları isə analarına ev içində xidmətçi qadından yuxarı dəyər verməzdilər. Çinlilərdə qadın insan sayılmazdı və ona ad belə verilməzdi. Qız uşaqlarına ad verilməz, bir iki üç deyə çağırılırdı. Qadın xidmətçi sayılırdı, əri və uşaqları ilə eyni süfrədə otura bilməzdi, ayaqda durub onlara xidmət etməli idi. Farslarda qadın kişiyə itaət etməyə məcbur edilirdi. Bir kişinin birdən çox qadınla evlənməsi normal idi. Qan bağlılığının nigaha mane olmaması səbəbi ilə Sasani İranında farslar anaları və bacıları ilə nigaha girə bilirdilər, hətta buna təşviq edilirdi. Cahiliyyə dövründə ərəblərin də qız uşaqlarını diri-diri torpağa bastırmaları bəllidir. Qız uşağına sahib olmaq şərəfsizlik hesab edilirdi. Buddizmin qurucusu Budda isə ilk illərdə qadınları dinə qəbul etməmişdir. Qədim yunanlarda qadının bir dəyəri yox idi. Əşyalardan fərqsiz olan qadın digər mallar kimi satıla və miras kimi bağışlana bilirdi. Slavyanlarda (ruslarda) qadın əşya kimi qiymətləndirilərək zodruga deyə adlandırıldı. Slavyan ailəsində uşaqlara da əsir kimi baxılırmış. Ruslarda qadın əri ilə bərabər gömülür...  

Digər millətlərdə qadına verilən dəyər baxımından bir sıra millətlərdən örnəklər qeyd etdim. Gətirdiyimiz nümunələrə baxdıqdan sonra əminliklə deyə bilərik ki, türk milləti hər zaman qadına yüksək dəyər verib və verir. Axı, bunu biz öz yanımızdan demirik, TARİX bütün olub bitənləri öz yaddaşına həkk edib. Biz insanlardan fərqli olaraq TARİX isə heç vaxt nə unutmur, nə də yalan danışmır.

P.S. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, Azərbaycan Türk yurdunda və bütün Türk məmləkətlərindəki igidlər atalarımızın xatunlarına, xanımlarına verdiyi dəyəri yenidən qadınlarına verməli və Türk qadınını uca tutmalıdırlar.


XƏBƏR LENTİ
Damarlar təmizlənəyib təzyiq normallaşdıran və yaddaşı yaxşılaşdıran GÜCLÜ VASİTƏ 15:50
"Formula-1"-lə bağlı iki xəstəxana ayrıldı 15:25
Nazirdən NATO generalına: Onlar bizə niyə silah satmır? 14:40
Lavrovdan xəbərdarlıq: ABŞ-ın kosmosdakı gücü... 14:11
Şəhər köçürülür – Avropanın mərkəzində BOMBA HƏYƏCANI Avropa 13:35
5 dərəcə ŞAXTA OLACAQ, yağış və dolu yağacaq - Sabahın HAVASI 12:50
Pentaqondan S-400 açıqlaması: Qərarı Ankara verəcək 12:35
ABŞ-la müharibə başlaya bilərdi – Lavrovdan SENSASİYALI AÇIQLAMA 12:10
Azərbaycanlı iş adamının hesabına səhvən 128 milyon köçürdülər 11:30
“Putin Trampla görüşə hazırdır, amma…” – Moskvadan CAVAB 11:10
Şəxsiyyət vəsiqənizdə sizi ölümə aparacaq İNANILMAZ QEYD - ŞOK ARAŞDIRMA 10:25
PKK Türkiyə ilə ABŞ-ı qarşı-qarşıya qoydu 10:10
Jurnalistika üzrə təhsil alan bakalavrlara ŞANS 10:05
Erməni TƏXRİBATI - SON DƏQİQƏ 09:50
VALYUTA MƏZƏNNƏLƏRİ 09:35
Bakıda FACİƏVİ HADİSƏ 09:25
NEFTİN QİYMƏTİ 09:10
Üzeyir Hacıbəylinin Ordubadiyə təbrik məktubu 08:50
Rusiya XİN-də bomba həyəcanı: təxliyə başladı 00:40
Ermənistan bir neçə hissəyə parçalanacaq... - Hadisələrin MÜMKÜN SSENARİSİ 00:33
Ərdoğan DOLLARA MÜHARİBƏ ELAN ETDİ 00:23
Ermənistan prezidenti müxalifətə səslənib 00:05
19.04.2018
Nazarbayev azərbaycanlı generalı mükafatlandırdı 23:53
Mafioz Məhərrəm Həsənov həbsdən buraxılmağa görə restoranda ziyafət verdi və HƏBS OLUNDU 23:40
Azərbaycanda ÜDM-nın artımı... - Ekspert 23:30
Səlim Müslümov: "Prezidentin bu fərmanı 8800 nəfərə şamil ediləcək" 23:18
400 minlik toy edən lift müdirinin qızı məhkəmədə dindiriləcək 23:10
TBMM Komissiyası təsdiqlədi - Növbədənkənar seçkilər 23:04
Bakıda faciə: Şair avtobusun altında qalaraq ölüb 22:53
"Çeynədilər, dişlədilər, diddilər..." - “Unibank” “Akkord”u məhkəməyə verib 22:43
Ermənistanda polis xalq tərəfə KEÇİR 22:32
“Bu barədə informasiyaya malikik” – Moskva ABŞ-ın şok PLANINI AÇIQLADI 22:26
Ərdoğanın seçki qərarının sirri: Qurulan tələlərə qarşı… 22:10
Gürcüstanda əməliyyat: 3 avtoritet saxlanıldı 21:53
Avropa İttifaqından Azərbaycanla bağlı qərar 21:50
11 min manatlıq Fərmandan nə qədər ailə yararlanacaq?- MİLLƏT VƏKİLİNDƏN AÇIQLAMA 21:44
Türk nazirin cənazəsinə sahib çıxan olmadı 21:40
XİN: Rusiya və Azərbaycanı strateji tərəfdaşlıq münasibətləri bağlayır 21:40
ATV-nin aparıcısına vəzifə verildi 21:30
Rusiyadan açıqlama: Skripal məsələsində Azərbaycan... 21:23
Cəlilabadda məktəbli intihar edib 21:15
“Beyləqanski” dəstə yığır- Moskvada “Quli”yə qarşı müharibə hazırlığı 21:08
Seçkidən sonra Vladimir Putin və İlham Əliyevin ilk səfər etdiyi XARİCİ ÖLKƏ 20:53
İki millət vəkilinin mandatı əlindən alındı - SƏBƏB 20:49
İlham Əliyevdən TƏYİNAT 20:46
NATO-dan açıqlama: Türkiyənin S-400 alması... 20:30
Nazim Bəydəmirli: "2-3 naziri çıxmaq şərtilə hamısını istefaya göndərmək lazımdır” 20:15
Rusiya açıqladı: ABŞ Suriyanı onların əli ilə parçalayır 20:03
Dünyanın ən yaşlı insanı öldü 19:50
25 nəfərin yanaraq öldüyü Narkoloji Mərkəzin direktoru... 19:25
Dolların sabaha olan məzənnəsi 19:11
"Koroğlu" stansiyası bağlanır - SƏBƏB 18:50
Çimərlik bağlandı - Köpəkbalığı.. 18:30
Yunanıstandan FETÖ-çü hərbçilərlə bağlı SKANDAL qərar 18:09
Bakıda yanğın: 3 UŞAQ ... 17:45
İlham Əliyev SƏRƏNCAM imzaladı 17:22
Generalların Bakı görüşü - Rusiya və NATO nələri müzakirə etdi 17:02
Əfqanıstandakı sülhməramlılarımızın bir qrupu Azərbaycana qayıtdı 16:01
İlham Əliyev Corc Buşa başsağlığı verdi 15:20
Rusiyanın ən varlı biznesmenlərinin reytinqi - İLK onluqdakı azərbaycanlı kimdir 14:32
ABŞ-ın səfirliyi təhlükədə: zirehli avtomobillər GƏTİRİLDİ - CANLI YAYIM + VİDEO 14:25
QAR və DOLU YAĞACAQ, hava kəskin pisləşəcək - XƏBƏRDARLIQ 14:15
Prezident Gerasimov və Skaparotti ilə görüşdü + FOTO 14:05
Bu marşrutların da hərəkət cədvəli DƏYİŞDİRİLİR 13:55
Bu gün və sabah Bakının bu yollarında hərəkət məhdudlaşdırılır 13:35
NATO və Rusiya Bakını seçdi 13:15
İranda güclü zəlzələ olub 12:44
Din xadimlərinə maddi dəstək veriləcək - Siyahı dəqiqləşdirilir 12:40
Qırğızıstanda hökuməti istefaya göndərildi 12:27
Trampın yeni Suriya strategiyası - kürdlərə daha çox dəstək, ərəbləri isə... 12:00
Bir neçə saata hər şey həll olunacaq, Qarabağda müharibə başlaya bilər - Rusiyadan SENSASİYALI AÇIQLAMA 11:40
O şəxslərə 11 min manat veriləcək - Prezidentdən MÜHÜM FƏRMAN 11:15
Uzun illərin dələduzluq hadisəsi ifşa olunur - Elman Paşayev məsələyə müdaxilə etdi 11:10
Prezidentin andiçmə mərasiminin VİDEOÇARXI 11:05
İlham Əliyev iş otağını göstərdi + FOTOLAR 10:50
Yüzlərlə insan EDAM OLUNDU: Aralarında azərbaycanlı və türk qadınlar da var 10:25
Türkiyə ABŞ-ı TƏŞVİŞƏ SALDI: "Rusiya Suriyaya girsə..." 10:10
Kəşfiyyatın ölkə üçün önəmi...? - ŞOK DETALLAR + VİDEO 10:00
Erməni TƏXRİBATI - SON DƏQİQƏ 09:40
"Qızıl qarası"-nın QİYMƏTİ 09:33
Yol polisindən toy karvanları ilə bağlı XƏBƏRDARLIQ 09:15
ABŞ konqresində İsrail və Azərbaycan HƏMRƏYLİYİ 09:07
Damarlarında türk qanı axan rus yazıçısı Mixail Zaqoskin 08:45
Nazirlərdən kimlər qalır, kimlər gedir - MARAQ DOĞURAN ADLAR 00:39
Yeni fətva - "Facebook-da "like" haramdır" 00:28
İlham Əliyevdən yeni təyinat - Sərəncam 00:12