success closed Loading...

Türk toplumunda qadının yeri və dəyəri - Tarix heç vaxt unutmur - ARAŞDIRMA

Aynur Talıblı

İstanbul Sabahattin Zaim Üniversiteti,

Tarix və Mədəniyyət araşdırmaları bölümü

Azərbaycan Türk Oğuz yurdudur və bizlər qədim tarixə malik olan Oğuz Türkləriyik. Türklərin tarixində qadın, xatun və ya xanım dəyərli və əvəz olunmazdır. Dünya tarixinin səhifələrini aramla incələsək türklər qədər qadına dəyər verən, qadını ucaldan ikinci bir millətin olmadığını açıq aydın görərik. Bu yazımızda digər toplumlarda, millətlərdə qadının yeri ilə türk millətində və türk toplumunda qadının yerini müqayisə edəcəyik. Öncəliklə onu qeyd etmək istərdim ki, ailə bu gün olduğu kimi əski türklərdə də önəmli və önəmli olduğu qədər də dəyərli idi. Türklərdə ailənin təməlini qadın təşkil edir. Türk qadını ailəsində söz sahibi olmuş və ərinə, igidinə daima dəstək olmuşdur. Bu hələ milatdan öncə də belə idi. Avropada, Afrikada, Ərəbistanda qadınlar kölə kimi satılsa da türk qadını daima hürr və azad olmuşdur. Qədim türklərdə qadın ailədə söz sahibi olduğu qədər siyasi və iqtisadi əlaqələrdə, dövlətin idarəsində də söz sahibi olmuşdur. Qadınlar gözəl qılınc oynadar, at minər və güləşərdilər, döyüşlərdə də iştirak edərdi. Bəlkə də yazını oxuyanların əksəriyyəti mənim irqimi öydüyümü zənn edəcəklər, amma bu bir tarixdir və bizlər də tarixdə olub bitənlərə sadəcə diqqət edir və bu günə daşıyırıq. Bütün bunlar tarixi qaynaqlarda öz əksini tapır.

Qədim türk atalar sözündə deyilir ki: “Birinci zənginlik sağlıq, ikinci zənginlik yaxşı qadındır”. Türklər qadına yüksək dəyər verir demişdik və bunu qədim türklərin tək evlilik etməsində də görürük. Yəni bir qadınla evli olduqları zaman ikinci bir qadın almazdılar. Hunalrın dönəmindən başlayaraq qadın kişi ayrımı edilməzdi. Hunlarda qadını kişinin tamamlayıcısı sayılır və qadınsız heç bir şey edilməzdi. Hətta elə ki, Kağanın əmirnamələrində “Xaqan buyurur” ifadəsi yalnız yer alırdısa və Xaqanın Xatununu, yəni xanımının adı qeyd edilməsə o, əmirnamə keçərli olmazdı, qəbul edilməzdi. Yabancı ölkələrin elçiləri yalnız xaqanın hüzuruna çıxmazdılar. Elçilərin qəbulu əsnasında xatunun da xaqanın yanında olması mütləq idi. Bəzən də xatunlar tək başına elçiləri qəbul edirdilər. Örnək olaraq Avropa Hun ölkəsinə gələn elçilər Atillanın xanımı Arıq Han tərəfındən qəbul edilir və dövlət işləri ilə əlaqədar müzakirələr aparılırdı. Qəbul törənlərində, ziyafətlərdə, şölənlərdə xatun xaqanın sol tərəfində oturardı. Siyasi və idarəetmə haqqında aparılan danışıqları dinləyər və fikirlərini söyləyərdi. 

news-detail

Türkiyəli yazar Göyalp bu mövzunu belə qeyd edir: “Əski irqlərin heç biri türklər qədər qadına haqq verməmiş və sayğı göstərməmişdir”. Göytürk və Uyğurlarda da xaqanın xanımı xatun da dövlət işlərində əri ilə bərabər söz sahibi olmuşdur. Hunlarda olduğu kimi onlarda da əmirnamələr yalnız xaqanın adına deyil, “Xaqan və Xatunun adına” deyə bərabər imzalanardı. Ailə içində də qadın yüksək söz sahibi olmuşdur. Asiya türklərində Göytürklərin tarixi və yaşamları ilə əlaqədar ən önəmli qaynaq Orxan kitabələridir. VII yüzildən başlayaraq Orxan kitabələrində dövlət işlərini bilən “Katunlardan” yəni xatunlardan söz edilir. Orxan kitabələri də Xaqan və Xatun buyurur sözləri ilə başlayır. İslamdan öncə də Türk qadınlarına verilən önəmlə əlaqədar çox mənbələr var, bunlardan biri də hələ İslamdan öncə İtil (Volga) Bulqarlarınıa səyahət edən İbni Fadlan öz əsərində türk toplumunda qadının yerinin heyrətləndirici olduğunu etiraf edir və özünün də heyrətləndiyini gizlətmir. Fadlan, xatunun hökümdarın yanında oturduğunu bunun türklərin adəti olduğunu qeyd edir və türk qadınının əsla kişilərdən qaçmadığını da vurğulayır. Ərəb səyyahı İbn Batu isə yazır ki: “Burda qəribə bir hala şahid oldum ki, o da türklərin qadınlarına göstərdiyi hörmətdir. Burda qadınların qiyməti və dərəcəsi kişilərdən daha üstündür”. 

Eyni zamanda bu yazdıqlarımı qədim türk dastanlarında da açıq aydın görə bilərik. Dastanlarda qadın kişinin güc və ilham qaynağı olduğu bildirilir. Milli dastanımız “Kitabi-Dədə Qorqud” hekayələrində də buna rast gəlirik. Örnək olaraq “Dəli Domrul hekayəsində” Domrul canının yerinə öz canını verməyə razı olacaq birini bulmağa çalışır və bunu qadında tapır, qadını ona heç çəkinmədən “canını verəcəyini” söyləyir. Eyni zamanda qədim türklər öz soylarından olan qadınlarla evlənməyə üstünlük verərdilər və bu atalar sözümüzdə də belə qeyd edilir: “Ey Türk oğlu, Suyu çaydan, qızı soydan al. Bunun səbəbi yazının əvvəlində də qeyd etiyim kimi türk qadının cəsarəti və şərəfli olmasıdır. Türk qadını daima at belində əlində qılınc və savaşda birincidir. Yenə Dədə Qorqud dastanımıza baxsaq “Bamsı Beyrək” hekayəsində yer alan Banu Çiçək bunun ən gözəl örnəklərindən biridir. Bir başqa örnək Selcan Xatundur. Selcan xatun düşmənin gecə ərinə basqın etməsindən şübhələnir və ərinə xəbərdarlıq edərək savaş başlayar. Mücadələ sırasında ərinin atı yaralanar. Savaşa hazır bir şəkildə kənarda gözləyən Selcan Xatun atını düşmənin üstünə sürür və onu qılıncından keçirir. 

news-detail

Türk qadınının qəhrəmanlığı yazmaqla bitməz. Türklərin xatunlarına verdiyi dəyəri sizlərlə tarixi bilgilərə əsaslanaraq bölüşdüm.

İndi isə digər irqlərin qadınlara verdiyi dəyəri incələyək. İlk öncə ingilislərdən başlayaq; İngiltərdə XI yüzilə qədər ərlər arvadlarını sata bilirdi. Xiristiyanlar isə qadına şeytan gözü ilə baxmşlar. Yenə İngiltərədə qadın murdar varlıq sayıldığı üçün, İncilə əl vurmurdu. Qadınlar İncil oxumaq haqqına Hanri dövründə (1509-1547) sahib oldular. İngilis keşişi Dourun Vestminister kilsəsindəki nitqində qeyd edir ki: “Bundan yüz il öncəsinə qədər qadın kişinin süfrəsində oturmaq haqqına sahib olmadığı kimi, söz soruşulmadan danışması da qadağan idi. Kişi başının üstündə böyük odun parçası asardı, lazım gəlsə qadını cəzalandırmaq üçün onu istifadə edərdi. Oğlan uşaqları isə analarına ev içində xidmətçi qadından yuxarı dəyər verməzdilər. Çinlilərdə qadın insan sayılmazdı və ona ad belə verilməzdi. Qız uşaqlarına ad verilməz, bir iki üç deyə çağırılırdı. Qadın xidmətçi sayılırdı, əri və uşaqları ilə eyni süfrədə otura bilməzdi, ayaqda durub onlara xidmət etməli idi. Farslarda qadın kişiyə itaət etməyə məcbur edilirdi. Bir kişinin birdən çox qadınla evlənməsi normal idi. Qan bağlılığının nigaha mane olmaması səbəbi ilə Sasani İranında farslar anaları və bacıları ilə nigaha girə bilirdilər, hətta buna təşviq edilirdi. Cahiliyyə dövründə ərəblərin də qız uşaqlarını diri-diri torpağa bastırmaları bəllidir. Qız uşağına sahib olmaq şərəfsizlik hesab edilirdi. Buddizmin qurucusu Budda isə ilk illərdə qadınları dinə qəbul etməmişdir. Qədim yunanlarda qadının bir dəyəri yox idi. Əşyalardan fərqsiz olan qadın digər mallar kimi satıla və miras kimi bağışlana bilirdi. Slavyanlarda (ruslarda) qadın əşya kimi qiymətləndirilərək zodruga deyə adlandırıldı. Slavyan ailəsində uşaqlara da əsir kimi baxılırmış. Ruslarda qadın əri ilə bərabər gömülür...  

Digər millətlərdə qadına verilən dəyər baxımından bir sıra millətlərdən örnəklər qeyd etdim. Gətirdiyimiz nümunələrə baxdıqdan sonra əminliklə deyə bilərik ki, türk milləti hər zaman qadına yüksək dəyər verib və verir. Axı, bunu biz öz yanımızdan demirik, TARİX bütün olub bitənləri öz yaddaşına həkk edib. Biz insanlardan fərqli olaraq TARİX isə heç vaxt nə unutmur, nə də yalan danışmır.

P.S. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, Azərbaycan Türk yurdunda və bütün Türk məmləkətlərindəki igidlər atalarımızın xatunlarına, xanımlarına verdiyi dəyəri yenidən qadınlarına verməli və Türk qadınını uca tutmalıdırlar.


XƏBƏR LENTİ
Dağadırmanma, qayayadırmanma və buzadırmanma üzrə çempion Reyhan Məmmədovanı maşınla vuraraq öldürən şəxsə hökm oxundu + VİDEO 13:30
"Azərsu"-nun əməkdaşını döyən Hacı Qalib Salahzadənin oğlunun məhkəməsi niyə təxirə salındı? 13:20
Bakıda zavodda partlayış - 1 nəfər ölüb + YENİLƏNİB 13:07
93 yaşlı Zimbabve prezidenti Muqabe istefaya razılaşdı - YENİ ŞƏRTLƏR 12:52
Rusiya telekanalı Sarkisyanı “faşist” adlandırdı + VİDEO 12:40
Ramil Usubovun müavini: “Bəzi işbazlar bundan istifadə edirlər” 12:25
FİFA-nın yeni prezidenti ilk dəfə Bakıya gəlir 12:10
Tanınmış hakim vəkillik fəaliyyətinə başladı 11:50
Ağdamlıların Cümhuriyyət parlamentinə göndərdiyi məktub – Onların təklifi nədən ibarət idi? 11:30
"Norveçin əhalisi bizdən 2 dəfə az, valyuta ehtiyatları isə 1 trilyon dolları keçib. Tacikistanla özümüzə təsəlli verməklə biz heç yerə gedə bilmərik" - Qüdrət Həsənquliyev 11:15
Rövşən Lənkəranskinin İstanbulda həbs edilən qardaşı Namiq Caniyevlə bağlı yeni xəbər: Bu fotolar dəlil kimi onun işini daha da çətinə saldı 11:00
Yeni il bayramında neçə gün istirahət edəcəyik? - RƏSMİ 10:40
Dərman almağa pulu olmayan Rasim Balayevi müdafiə edən Zeynəb Xanlarovaya Flora Kərimovadan SƏRT SÖZLƏR: "Sən gedib ermənilərlə..." 10:25
Ağır Cinayətlər Məhkəməsində "Leyla Şıxlinskaya" klinikası ilə bağlı rəqəm - 804 min AZN 10:05
Azərbaycanlı qadın silahla fahişəliyə məcbur edildi 09:53
“Nəvələrimə deyirlər ki, babanız qatildir” - Telman İsmayılov 08:51
Bakı-Quba yolunda “Mercedes” işıq dirəyinə çırpılıb, ər-arvad ölüb + FOTOLAR 07:49
Bakıda reklam lövhəsi quraşdıran fəhlə krandan yıxıldı 01:25
93 yaşlı Zimbabve prezidenti xalqa müraciətində istefadan başqa hər şeydən danışdı - Uzun ömrün akkordları 01:14
İlham Əliyev Sergey Lavrovu qəbul etdi - MÜHÜM MESAJLAR + YENİLƏNİB 00:56
“YouTube”dan qazandığı pulla villa aldı - Hələ 20 yaşı var + FOTOLAR 00:40
Bu il ölkəyə idxal olunan mobil telefon və digər mobil qurğunun sayı açıqlandı 00:26
26 ildir çözülməyən Qarakənd faciəsi... 00:11
Xərçəng diaqnozu qoyulan kral xəstəxanaya yerləşdirildi 00:00
19.11.2017
Ərdoğanın mühafizəçiləri qəzaya düşdü: 4 yaralı 23:42
“Atletiko"nun futbolçusu: ““Qarabağ”a qalib gəlsəydik...” 23:27
Bakıda nasosxanada yanğın olub 23:10
Polis cərimə yazdı: Sürücü küsüb getdi + VİDEO 22:53
Biləsuvarda inək sərnişin mikroavtobusunun qəzaya uğramasına səbəb oldu 22:29
İnsan hansı orqanlar olmadan yaşaya bilər? - TƏƏCCÜBLƏNƏCƏYİNİZ FAKTLAR 21:59
Abşeron rayonunda qazanxanada yanğın olub 21:09
Bütün Türkiyə onu axtarır - terror aktına hazırlaşır + FOTO 20:50
Zərbənin təsiri nəticəsində sürücünün gözləri çıxıb - Şamaxıda dəhşətli qəza + YENİLƏNİB 20:01
Göygöldə ağır qəzada xəsarət alan 4 nəfərdən biri ölüb + YENİLƏNİB 19:40
Qaxda çətin keçilən dağlıq ərazidə yanğın söndürülüb + YENİLƏNİB 19:21
“Qarabağ”da qalmaqal - Komandanı atıb Rusiyaya qaçdı 19:04
Türkiyədə zəlzələ oldu 18:30
Azərbaycanlı qadın hərbçi şəhid oldu + FOTOLAR 18:15
Siyəzəndə “OKA“ işıq dirəyinə çırpılıb, sürücü ölüb, sərnişin xəsarət alıb 17:58
Ağstafada avtomobilin vurduğu 8 yaşlı uşaq öldü 17:40
Bakı bulvarında insanlıq dərsi - dənizə düşən pişik üçün hər kəs ayağa qalxdı + VİDEO 17:26
Sabunçuda kütləvi dava - İki nəfər bıçaqlanıb 17:14
Plagiat faktlarla bağlı hansı müraciətlər daxil olub? - RƏSMİ 17:02
Bakıda tələbə qız qaçırıldı 16:54
Qazaxda ağır yol qəzasında ölən və yaralananların adları məlum olub + YENİLƏNİB 16:43
6 şəxsin meyiti Azərbaycana qaytarılıb - Qızıl Xaç Komitəsi 16:33
Cismən diri olanların fikri ölüdürsə, əsl ölülər onlardır – Fəxrəddin Salim 16:19
Türkiyə, Rusiya və İran Silahlı Qüvvələrinin Baş qərargah rəislərinin görüşü keçiriləcək 16:05
Ələtdə ağır qəzada bir ailənin üzvü olan 4 nəfər xəsarət alıb, 1-nin vəziyyəti ağırdır - YENİLƏNİB 15:49
Antalyada Türkiyə, Rusiya və İran xarici işlər nazirlərinin görüşü başa çatıb + YENİLƏNİB 15:30
Rusiya Müdafiə Nazirliyində vəzifə alan 26 yaşlı gözəl... + FOTOLAR 15:15
Evimizdəki kiçik “bombaların” dəhşətli fəsadları - Batareyalardan gələn ölüm 15:00
“WhatsApp”da yenilik 14:45
“Azəristilik” SÖZ VERDİ: “Sabahdan bütün mənzillərdə istilik olacaq” 14:30
Oğuzda 51 nəfərə qarşı inzibati protokol tərtib olunub - SƏBƏB 14:15
21 yaşlı qız gecə klubunda döyüldü - BAKIDA 14:00
"Qarabağla matç mövsümün ən vacib oyunu olacaq” - “Çelsi”nin baş məşqçisi Antonio Konte 13:45
Görkəmli yazarların sirli həyatı: HENRİ DEVİD TORO 13:30
Sabahın hava proqnozu - Külək, çiskin, yağış... 13:12
İmişlidə ağır qəzada ölən və yaralananların şəxsiyyəti məlum olub + FOTOLAR + YENİLƏNİB 12:50
Enerji layihələrinin müzakirəsi üzrə Aİ-Türkiyə görüşü təxirə salınıb 12:30
Naxçıvan Qarnizonunun qoşunları tam hazırlıq vəziyyətinə gətirildi + FOTOLAR 12:04
ABŞ generalı Trampın nüvə zərbəsi barədə əmrini yerinə yetirməyəcəyini bəyan edib - ŞOK ETİRAZ 11:37
Vergilər kasıbların üzərindən götürülüb varlıların boynuna qoyulmalıdır - Parlamentin müzakirəsinə çıxarılan qanun layihəsi 11:21
Ərdoğan: “NATO-ya etibar ciddi suallar doğurur” 11:00
“Uçan” piyada zolağı istifadəyə verildi 10:35
Türkiyədə ABŞ prokurorlarına qarşı cinayət işi başlanıb 09:24
Salyanda “Evrascon” ASC-nin avtomobili beton dirəyə çırpılıb, ölən və yaralanan var 08:27
Ukrayna 8 Gürcüstan vətəndaşını deportasiya edib 00:58
Bakıda 16 mərtəbəli binada yanğın baş verib 00:40
Yeddi yaşı var, amma ağır texnikaları sərbəst idarə edir + VİDEO 00:23
Sumqayıtda “məhəbbət üçbucağı”: 19 yaşlı gənc, Vüsalə və onun keçmiş əri… 00:11
Kürdəmirdə itkin düşən 28 yaşlı şəxs tapılıb 00:05